ZIAKTU TUMRUH PI SUNDARI VENKATRAMAN

2001 kha a ni a, Mumbai khawpuia cheng Sundari Venkatraman-i chuan, zan rei lamah a lehkha chhut khawlah chuan, a chhu bar bar a, mahni infuih harh hram hramin nakina a la hlawhtlin beiseiin thu a ziak ve sauh sauh a ni. A thawnthu (Novel) pahnihna chu a ennawna, bung tin mai chu a ziak ṭha sek mai bawk a. Lehkhabu chhuahtu tam takin a a thuziakte chu an lo hnawl sak tawh a. A aia naupang zawk, lehkhabu ziaktu hlawhtling tak ni tawhte nen a han inkhaikhin phei chuan, te chem chem hian a inhria a.

Sundari chuan kum 40 a pum chiah a, hna hrang hrangah a zuang kual a. Engmah han tuipui em em a nei rih lo a. Kum 40 mi nia lehkha ziaka eizawng tura bul han ṭan leh chu a tlai lutuk em aw, tihte chu zan tin a ngaihtuah a. Mutmu pawh a tuah ṭhat meuh loh phah fo mai.A eizawnna han thlak danglam leh pawh chu, a ṭha nge ṭha lo ang tih ngaihtuahin a ṭhatna leh ṭhatlohna tur a buk fe bawk.

Kum tam ang zela nun hman dan tur an sawi ṭhin chu malmakin, Thuziaktu hmingthang Matk Twain-a, kum 50 a pum hnua bul ṭan ve chauhte chu inhnemna leh amah infuihna atan a hmang a. Sam tuak leh hun khawhral tih vel chu a ngaihtuahna tibuaitu atan a hmang duh lo. Chumi zan aṭanga kum 13 a liam meuh chuan, kum 53 mi niin, ‘The Malhotra bride’ tih chu amahin a tichhuak (self-Published) ve ta hmah mai a ni. Chu chu 2014 a ni. 2021 a lo thlen chuan, lehkhabu 52 a chhuah ta a, ziakmi hlawhtling ber pawl a ni ta.

India ram mai ni lo, Australia, Canada, United Kingdom leh US-ah te a lehkhabute chu lehkhabu hralh tla ber ber an lo ni ta.

Thu leh hlaa a tuina tihhlawhtlin tuma ziak lama inlet ta a ni a. “Lehkha hi ka chhiar nasa em em ṭhin a. A ziah lam erawh ka ngaih­tuah ngai meuh lo,” a ti a. “Ka tuina lama kal ngam chiah loin, mi tam zawk nunphung angin, kawng him lam ka zawh a. B.Com ka zir zo a, pasal ka nei a. Hna ka thawk a. Ni khat chu ka inngaihtuah a. Kum 40 ka tling chho ta der mai si a. Ka harh ta zawk a,” a ti. A tuizawng a um loh chuan, a nun a famkim tak tak thei lo turah a ngai a ni ber mai.

Nulat-Tlangval inngaihzawnna lam a ni, nu valai khan a ziak teh tlat a, mi pawhin mak an ti fo. “Ṭhalai lam deuh ziah turah an ngai fur a. Engnge, thinlung lamah chuan ka ṭhalai viau bawk alawm le,” a ti.

Rilru hah, hmalam hun chiang lo, mahni inringhlel, a awmdan meka tui lo em em ni thin kha, a tuina lamah a inlet a. Zing 9 - tlai dar 5 hna sala tang ṭhin, ama ‘Pi’ a han ni a, nuam a lo ti ta; he a kawng zawh hi thui tak a ni. Mahni inrinhlelhna, beidawnna leh rilru lam harsatna thlenga tawh theihna kawng zawhin, chung zawng zawng chu a paltlang a ni.

Chennai khawchhuak an ni a. A seilenna chhungkuah chuan, zirna leh lehkha chhiar an ngai pawimawh em em a. A pu khan, British hunlaiin, ukil hna a thawk hman a. A pu puihna azarah sapṭawng a thiam phah. A seilenna chhohnaah intihhlimna leh hahchawlhna a tam lo a, lehkhabu leh chanchinbute chu a chhawktu a ni ṭhin.

“Charles Dickens-a thawnthubute leh M and B kha ka chhiar nasa thin a, lehkha chhiar tuina pawh min pe. Amaherawhchu, khawthlang nunphung hi ka var pawh thei tak tak ngai lo a. Hetiang thawnthu tho hi India ram milin nei ta ila, chhiar a chakawm hle mai ka ti rilru ṭhin a. Indian ho channa angtein ka suangtuah ṭhin a. Thu leh hla ziahna tur chi kha chu, ka thinlungah ka tleirawl lai khan a lo intuh reng tawh niin ka hria” tiin Pi Sundari hian a sawi.

Thuziak kha mi tlemte tan lo chuan, eizawnna tling a la ni lo a. A pa kawng zawh vein, B.Com a zir zo a. 1984 khan pasal neiin, Mumbai lamah a khawsa zui ta a ni. Mumbai-ah hian ICSE School-ah a thawk a. Hetah hian, ziak lamah a tuina chu a pun zel phah a ni. An sikulah chuan, zirtirtu ni loin, administration department lamah a awm nain, a hna pangngai bakah pawl khat leh pawl hnih zirlaite thuziak a endik ṭhin a. An ngaihtuahna hman thiamzia chu mak a ti fo.

Essay ziahte chu châkna a nei ve ta hial a ni. A hna chu a fanu pawl 10 a zirin a ban san zui ta a. “Khang naupangte thuziak ka chhiara ka rilru puthmang kha lo bawhzui a, thu lo ziah ṭan nachang hriat awm tak hi a nia,” tiin a sawi.

Tabloib blog leh Food-tech company lamah a inhlawh leh a. Copy-editor, writer leh blogger hnate a thawk a. A kar lakah a fate buaipuiin chawlh a la ve bawk a. A eizawna (career) chu enghelh berah a dah lo tial tial a. Nun chu a lo thlen ang angin a hmachhawn chho ve mawp mawp mai a ni. Tlai khat, ke a thui tak a kal chu a nun a chhut a, a inthlak danglam chhoh phah ta a ni.

A chhan ber chu engnge a nih chu hriat a har a, mihringin a damchhung hun chanve a han thlen hian, eng harsatna emaw hi rilru lamah a tawk duh em em mai a. Mid-life crisis an ti mai a, chumi avang emaw, ama hlutna hrim hrim a hniam a tih vang emaw, a hnaa a tui loh vang emaw a ni mai thei. Sudari chu kum 40 a nih chuan, a nun kawng zawh mekah beidawnna a nei a, kawng te chu bo riaua inhriain, hmalam pan dân tur pawh a hrethiam chiah lo a. A hun tam zawk chu, chhungkaw nu a nihna leh fa enkawl ngai a nihna chuan a delh rih vangte pawh a ni ve bawk tho awm e.

Chutiang dinhmuna a din a, a rilru pawh a mumal loh viau lai chuan, kum 1999 kha a ni a, tlai bana a hnathawk hawlam chu, kein a kal a. A rilruah thil tam a lo lut a. Thawnthu ziah duhna a nei ta a, a ngaihtuah chhunzawm a. In a thlen chuan, a ziak nghal a. Phek 14 chu angah nghal der a ni. Hna avangin chau deuh ṭhin mah se, phur takin a ziak ngar ngar a, ni 35 chhungin, The Malhotra Bride, tih bu chu a ziak zo ta a. A novel hmasa ber chu a puitlin ve ta der mai a ni.

A tuina tak a han bei chho chu, heti hian a sawi...

“ Hlimna thar ka chhar a. Novel dang pahnih Meghna leh Madras Affair chu a hnu thla ruk chhungin ka ziak zo leh a. Thawnthu ṭha deuh deuh chu ka nei na a, a tichhuaktu Publisher neih chu a dang daih. Publisher te hnena tichhuah tur/pawm tura ka thawn hmain ka chhungte leh ṭhianṭhate aṭangin an thlirna ka ngaithla a. Ka thawnthute ka siam ṭha leh a, ka thawn chauh ṭhin a ni,” a ti.

Heng hunlai hi Internet awmhma a ni a. Yellow Pages (sumdawngho address leh ṭul dang ziahkhawmna bu)-aṭangin publisher te address a nei a. A lehkhabute a thawn ṭhin a. An chhanna hi thla 6 aṭanga kum khat inkar a nghak ber. A ṭhen chuan an rawn hnar fithla bur a, ṭhenkhat chuan, a nihphung (genre) avangin a chhiar pawh an chhiar duh lo. A rilru tinatu ber chu, Mills and Boons hoin an hnawl kha a ni. A thawnthu ṭhenkhat chu, an han pawm lek lek a, a hnawl leh nge nge ṭhin. Kum hnih zet chu chutiang chuan, a nun a hmang a. A hahin hrehawm a ti a, vawi 28 zet mai an hnawl meuh chuan, a beidawng lek lek a, a ban san ṭhelh ṭhelh a ni.

Kum 2010 khan blog a nei ve leh ta a. A thawnthu ziah khawlsa aṭang te chuan kar tinin bung li zel te hi a dah ṭhin a. Kum 4 hnuah chuan, a ṭhiannu Rubina Ramesh chuan, mahni lehkhabu ziah tih chhuah (self-publishing) dân kawng ṭha deuh a awm thu a hrilh ta a ni.

Rubina hi US-a khawsa ziaktu hlawhtling ve tak mai a ni a. “Thuziak intihsiakna hmunah Sundari nen hian kan intawng a, kan inṭhian zui ta a. Thuziak khawvelah mi thar kan ni ve ve a. Mahse, Publishing khawvela intah luh kawngah zâmna eih kan nei lo. A blog-ah te chuan, thawnthu ngaihnawm deuh deuh mai ka hmu ṭhin a. A thlawna chuti tak maia a theh chhuak phalte chu mak ka ti hle mai bawk. US-ah ka awm tawh a. US-ah chuan Indian lehkhaziaktuho pawh an hlawhtling êm êm mai si a. E-Publishing lama zuang lut turin ka ti a. Reiloteah a hming a chher ta thuai mai a ni,” tiin Sundari hnenah lehkhabu tihchhuah dan kawng leh hlawhtlinna kawng a lo kawhhmuh dan chu a sawi.

Valentine’s Day hma kar hnih chauha a awm tawh tihah chuan, kum 53 mi Dsundari chuan, ama lehkhabu chu Amazon-ah publisher nei hran loin, a zuar chhuak ve ta tawp mai a ni. “Ka logo ka siam a, ka thawnthu ka pho chhuak a. Mipuite aṭangin thangkir (feedback) ka nghak mawl ve ta tawp mai a. Darkar 72 hnuah chuan, mi engemaw zat an lo lang ta a. Lehkhabu dang pali ka tichhuak zui leh ta nghal a. Ka lehkhabu ziah aṭanga ka hlawh hmasa ber chu Rs. 400 a ni. A hnu kum thum chhungin lehkhabu dang 17 ka ti chhuak a. Ka sum hmuh let 200 zet ka hmu ta thung a. Chawhrualin, miin ni tin ka thuziak phek 20,000 lai chhiar ziah ang an lo ni ta a ni,” tiin a hlawhtlinna tlangchhip chuan chhoh dan chu Sundari hian ngaihnawm takin a sawi.

A thawhrimna chuan rah a chhuah ta a. Chhiartu ngah kawngah leh sum hmuh kawngah mai a ni lo. Lehkhabu tichhuaktute chu a lehkhabu tihchhuah tumin an intlar ta a. 2018 phei kha chan, India rama thu leh hla kutpui ngaihsan hlawh tak, Jaipur Literature Festival-ah te pawh a sawmin an sawm ta hial a ni.

Sundari hian nitin darkar 8 chu a thawnthua a changtute awmdan tur zirchiang leh zir zauin, an nihphung a ruahman ṭhin. Taima bet bet tak chu a ni. A thawnthua changtu tam zawk hi ama hlimthla a ni a, a lehkhabu tinah hian a inzawm kual deuh vek a ni. Hemiah hi chuan 'a Lalhmingliana Saiawi' fu mai. A changtute a ngaihtuah chhuah lehna pakhat chu, a zin kual pahin a ni. “Ka thawnthua changtu turte hi ka ngaihtuah reng a. Engtik lai pawhin, lehkhapuan ka keng reng a. Ka rilrua ka ngaihtuah fel apiang hi ka ziak mai a ni,” tiin a lehkha ziah dan kawng hi a sawi.

Rubina Ramesh bawk khan Sundari - hringnun zinkawng chu a khaikhawm mawi ang reng a, “A chanchin hi tih tak takna leh mahni inthununna chanchin a ni. A hna a zawh hun tur a insiam a, chu chu a zawm ngat ngat mai a ni. Hriatna kawnga a tuihal reng mai hi amah ti ngaihnawmtu niin ka hria, A thawn­thuah hian hnam chanchin (history) leh hnam tihphung (culture) a zem lut chiat a, India mi ziakmi a nihna a hre hle a ni. A thuziak ngainatute duhzawng a hre hle. A lehkhabu pakhatna aṭanga sawmnga pathumna zin kawng hi zir belhna leh insiamremna chanchin a ni,” tiin.

Amah Sundari pawh hian a zinkawng a thlir let a, heti hian a ti, “Kan nuna bul tan ṭha tur hian, degree emaw, course thar zir leh chuan kan ngai lo. Mahni duh zawng han tih leh mi min hnawlna dawngsawng thiama hmalam pan thei tur chuan tawrh chak angai em em mai a. Huaisen a ngai a, dawhtheihna a ngai a, paukhauh a ngai bawk. Kumin finna leh tawnhriat min pek erawh innghahna tling a ni,” a ti.

Lehkha ziaktute chang lo, nun kawng peng hrang hrang zawhtu, kan zavai mai atân hian Pi Sundari kawng zawh leh a nun aṭang hian, zir tur a tam hlein ka hria a, ka han chhawp chhuak a ni e.