I HUN I HMANG THA EM?

Khawvel mi ropui, mi hlawhtling leh mi ding chhuakte chanchin ka chhui ka chhui a, ka zir ka zir hian, mi hlawhtling ve lem lo leh mi ding chhuak ve lem lo, mi ropui ni chhuak zo ve ta lem lote nena an danglamna chu ‘an hun hman danah’ hian a niin ka hre ta ber mai!

Mihringte hi ni khatah hian, hun inang tlang, darkar 24 theuh pek kan ni a. Chumi kan hman ṭangkai dan azir leh kan hman daih zai thiam dan azir chuan mihring hi dinhmun a lo inthlau thin khawp mai. A ṭhen chu an tho hma a, a ṭhen chu an mengreiin, an mu har a. Chumi an mut loh chhung hun an hman dan avang chuan, anmahni nunah, an miziaah, an hriatna leh thiamnaah danglamna leh hmasawnna a thleng a. Keini lo awm mai mai, lo tei mai mai, youtube-ah hmasawnna awm lo thu chhiar lo ngai thla mai mai, social mediaa mi dang lo ‘troll’ ve nghek nghekte chu min tlan leh pel pur pur mai hi a lo nia.

Mizote hi kan la tlem a. ‘No khat ei ṭheuh ṭheuh,’tih rilru puthmang kha kan la chhawm thui hle a. Mi dang hi kan ngaisang loin, kan en sang bik lo fo a, kan lo tlukpui chei ve ṭhin a. ‘No khat ei theuh theuh,’ hi a lo inthlauh theih thin khawp mai. Engvak ni bika kan hriat lohten min han lehpel pur pur mai a, kan tha a na leh si a. “A naupan lai chuan ka vel thin,”, “A naupan lai chuan hnap a ngah a nia aw,” tih ang chi velin ka riat nawi ta mai mai ṭhin. Nuihzatthlak taka chhuah kan tum a, keimahni kha nuihzat tlak lekah kan inchhhuah daih zawk fo!

Lo neia ei zawng thap thap thin, thawh hun inang tlang, feh hun inang tlang, haw hun inang tlang, tuk ṭhuan leh zan riah kil hun inang tlangin, kum za tam kan awm a. Chu rilru chu, keimahniah a la bet thui em em a. ‘No khat ei theuh theuh,’ kan tihfo lo chhuahna bul, kan nun dan kha a ni. Kan la tlem a, mizo chu kan la inhre ṭhum a. Kohhran avangin biak in khatah dinhmun inang lo tak tak kan la lawi ho fo a. Thawh hlim a, “E, i mutui em,” kan tih mai theihte an nih avang maia keini khawsak dâna khawsa ve mai mai, a rem dân ang anga nun hmachhawn ve mai zelah mi zawng zawng hi ngaih loh tur a ni. Mi chuan, vawiinah chu chu ka ti anga, tun karah chu chu ka ti anga, thla ruk chhungin chu chu ka ti anga, kum khat chhungin chu chu ka ti anga, kum nga chhungin chu lam chu ka hawi anga, an ti fur tawh a nia!

Zirna in inanga kal, pawl inanga thu ho pawh kan inang thei lo. Nu leh pate lei sak mobile phone leh lir theia kan chet laiin, chhun zan zawma lehkha lo zir bik chu, rei loteah khitah an awm mai! Chhuan lam tur kan zawng zawng a. Kan hlawhtlin lutuk lohna avangin mi hlawhtlinnaah te hian lawm har te hi kan ti fo ta ve ang!

Kan lo phek en mai maite thil siamte kan lei kan lei phah; Hun hman thiam dan inang lo chu. Youtube-ah nuihna tur kan zawnlaiin, cake ur dante, thil chei mawi dante an lo zirin an lo en bik a. An tichhin an tichhin a, an thiam ta hle a. Keiniin kan va dawr a. Youtube en thin theuh theuh, a ṭhen an hlawk a, a ṭhen kan hek a ni ber mai!

Miin an hun ṭhate kha thil ṭangkai zirna atan te, lehkha chhiarna atan te lo hmangin, hriatna leh thiamna thar te, ngaih dan thar ṭha leh zual zawkte an lo neih phah a. ‘Engtin nge an hun an hman bik le?’ te kan ti liam leh mai mai a. ‘Kha, khati mai maia i hun i hman mai mai lai khan, anni chuan, a ṭangkai zawngin an hun an lo hmang a lawm!’. Instagram mi lar i hriat fe ang kha chu an hre hauh lo. Zaithiam chhuak thar i hriat em emte kha an hre ve lem lo. Thil hlu leh tangkai an ni chuan, an ti a. Sum leh pai an lo thawk chhuak leh ulh ṭhin a. I hriatna ve kha chu, sum hmuhnan a ṭangkai lo bik ṭhin em a lawm. I hriatna tangkai lo avanga sum lo hmu erawh an awm ang. I en duh zawng ho deuh deuh an chhawp chhuah sak che a, an ‘monetize’ daih a. Nangmah bik kha, a sum hum belh lo zawng bawkin i lo intlak ral bik ṭhin a lawm.

Mobile phone games te, computer games te khela i hun zawng zawng i hman zawh laite khan, mi chuan, tawk chin neiin an lo khel a. Social mediaa nula i hmelhriat hleih loh biak nel tuma i men zan khua lai khan, ṭawng thar te an lo zir a, tunlai khawvela sumdawnna kalpui dan tharte mi chuan an lo ngaihven a. Phone inang hmang ṭheuh ṭheuhte kha in inthlau lo thei lo a lawm!

Chu chu a ni, hun hman thiam hi a tul a, hun hman that hi a pawimawhna em em chu! Hun hman ṭhat hian ken tel chi thum a nei a, tun hun, leia kan dam chhung huna kan la hman tur nakin hun leh, kan dam chhung piah lama hun te. Hetiang thil chi thum hi kan hun hman dan hian a nghawng a. Ngaihtuah chiang mang lo hian, thil hi kan lo pal liam mai mai a. Satel mau la ang maia kan rikna ngaia kan rik reng laiin, kan tlukpui leh kan hnuai enten min tlan san daih mai ṭhin a ni.

December 2014 khan Olympics neihna hmun behchhana hmangin Sochi hmunah Vladamir Putin hian Sirius Educational Centre a din a. He centre-in a tum ber chu, Russia ram hmun hrang hrang atanga a hma thei ang bera talent hai chhuah leh tihpuitlin a ni. Naupang hrang hrang, arts, sports, natural sciences, Technical lama talent neite an la khawmin an enkawl a. Thla tinin kum 10-17 inkar naupang 600 an la khawm a. A bika zirtirna leh kaihhruaina an pe ṭhin a ni.

Chumi hmun chu, Putina hian a tlawh a. Zirlaite nena inkawmin, an zawhnate a chhan sak a.

Zirlai pakhatin a zawhna chu, “President hi hna hautak tak a ni a, ni khat chauh chu phurrit chu dah ṭha ta la, engnge i tih ang?” tih a ni a. Putina chhanna hi a ngaihnawm ka ti viau mai. A thui tham deuh avangin a tawi zawngin han sawi ta ilangin:

“Mi pangngai ve mai ka ni a. Ka hna erawh, hna pangngai ve mai erawh a ni lo a. Chuti chung chuan, ni tin hian nun dan phung pangaiin ka nung ve mai a ni.

Thil ṭangkai ngaihtuah chhuah ka tum a, rimawi ka ngaithla a, ka infiam a, ka ṭhiante ka kawm bawk thin. Chutiang chuan, president ka nih hma hun tam takah ka lo nung tawh ṭhin a. President ka nih hnu pawhin danglam a tam vak lo. President ka nihna anga ka tihtur ka tih bak chu, tun hmaa ka ze ngai reng kha ka la pu tho a ni. President pawh nilo ila, ka nun dan thlak danglam vak ka ngai lo a lawm.

In zinga ṭhenkhatte chu music thiam tak tak in ni a, a ṭhen chu lam pawh inthiam. Khawvelah hian hlawhtling tur chuan, rim taka beih angai. Ka ṭhiante hlawhtling tak tak pawhin ni khata darkar 12 atanga 15 te an bei ṭhin. Mahni kal lamah chuan, kal vak mai tur a ni a. Mahse, kan ṭhan chhohna leh kan hmasawnna te hi a kokimin, a huap zau tur a niah ka ngai. Chuvanga Sirius pawh hi ngaihtuah chhuak ka ni. Hetah hian mi dangte nena nunho te in zir a. Mi dang nunphung leh khawsak dan leh an rilru put hmang leh an ṭhatna lai hmuh thiamte in zir a. Chu chu a pawimawh êm êm a ni. Chutiang deuh chuan, ka nun hi hman ka tum reng a. Hlawhtlin chang ka nei a, hlawhchham chang pawh la nei ṭhin bawk,” tiin.

Putina hi pa ngaihnawm tak mai a ni ve reng reng a. A in vawng felin, a in uluk êm êm a. Ei leh in a uluk hle bawk. Zingah a tho tlai a. Darkar hnih tal tui a cheng a. Chumi pah chuan, Russia ram tana thil ṭangkai a ngaihtuah ṭhin a ni, an ti.

Chawhnu lamah a hnuaia mite a kawm ṭhin a. Zanah zan rei lam thlengin hna a thawk a. ‘Thluak a fim ber a ni’ a ti. Gym-ah ni tin hun a hmang bawk. Lehkha chhiar a taima a. A bikin History bu a chhiar nasa a. Russia history a chhiar nasa leh zual. Novel thlengin a chhiar ṭhin a ni.

Vladamir Putin-an a ni tin hun hman dana sawi leh i ni tin hun hman dan kha lo khaikhin ve chhin la. Mi hi engvanga khawvela pawimawh bik nge an nih a, mi chunga an len bik ṭhinni tih hi i zir chhuak thei angem?!

Hun hman ṭhat leh hman thiam hian, lei dam chhung mai ni lo, thih hnu piah ram a kawk vung mai si a, hei hi ka zawt a che, ‘I hun i hmang ṭha em?’

Upa Rokunga hla hmang hian, kan thu hi i khar ang aw,

Aw hun leh kumte chu,

Ni tin an ral zel a,

Mi hausa leh mi ropuite;

Sang tam tak an liam ta,

Kan hlim ni leh lawm lai ni pawh,

Mual an liam ta, kir an rel lo.

Kan pan lai hunte leh,

Kan vanglai nite kha,

Dawn kirin lunglen a zual em!

Thinlai kawl ang a hnim;

Ngai mah ila, au mah ila,

Mual an liam ta, Kir an rel lo.

Khawvel sum zawngte pawh,

Rial ang an ral thei e,

Khawvel pum pawh nei mah ila,

Lung a awi chuang lo’ng e,

Hunten an liampui leh ang a,

Ar ang vaihna khua a sei thlawn.

Hei erawh min chhang teh,

I hun i hmang tha em?

Thil ṭha tiin, sualna do la,

Nunna kawng dik zawh la;

Tin, chatuan lawmna i nei ang,

Hun danglam tawh

lohnaah chuan.