F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

PU BUANGA TE LEH CHI

Kan rama awmchilha chanchin ṭha hril tura lo lut Pu Buanga leh Sapupa khan Aizawl an lo thlen hnu khan Zarkawta Thingpui Huan Tlang, McDonald Hill an tih takah hian hmun an khuar a. Hemi an inbelbel tirh lam chanchin hi titi-in inhlanchhawn a awm a. Chu chu History nghet tak angin kan vuan deuh bawk.

Kumin(2026)-a Presbyterian Kohhran Puitling Sunday School zirlai bu ziaktu pawh hian, heti hian a ziak:

Arthington Aborigines Mission tirha Pu Buanga leh Sap Upa-ten Aizawl an lo thlen lai khân ram a la ralmuang lo a. Khatih laia Superintendent Major G.H. Loch-a khan Aizâwl Fort aṭanga hla taka missionary awmte kha him loa hriain, Thingpui Huan Tlang, tûna McDonald Hill an tih tâkah hian hmun a pe a. Mizote khan ‘Sap vakvai’ an ti a, hnathawktu tur an hmuh zawh loh avangin Superintendent hnênah an thlen a. Ani chuan missionary- te lehkha keng lo chu dawrah chi (salt) lei a khap a. Chuta ṭang chuan missionary-te lehkha nei chauhvin dawrah chi an lei thei ta a. Heta ṭang hian Mizoten missionary an ngaih dan kha a dang ta daih mai a. Hetah hian sawrkâr roreltute leh missionary-ten inlaichinna ṭha tak an neih thu kan hmu a ni. Pu Buanga leh Sap Upa-te kha ram a râlmuan loh avângin thingtlâng hmun kilkhâwrah an zin tam lutuk lo a, ṭum hnih vêl chu an zin chhuak âwm e. Ṭum khat phei chu Superintendent leh Commandant-te nên an zin ho a ni.

Hei hi mi nawlpuiin kan hriat dan pawh a ni a, thu dik pawmin kan pawm vek bawk.

Rev.Dr. H. Lalrinthanga hian, a thulakna a tar lan hi Pu Lloyd-a lehkhabu “History of the church in Mizoram (Harvest in the Hills)” tih kha a ni a. Pu Lloyd-a hian chi chungchang hi chu a ziak ve ngei a. “Mizote khan ‘Sâp vâkvai’ an ti a, hnathawktu tur an hmuh zawh loh avangin Superintendent hnenah an thlen a. Ani chuan missionary-te lehkha keng lo chu dâwrah chi (salt) lei a khap a. Chuta ṭang chuan missionary-te lehkha nei chauhvin dâwrah chi an lei thei ta a,” tih erawh hi chu Pu Lloyd-a lehkhabua a inziah dan a ni lo. Sap Vakvai tih leh Missionary lehkha keng lo chuan chi a lei theih loh tih hi chu titi-a inhlan chhawn, Pu Lalhmuakan Zoram thim ata engah tih bua a lo ziah atanga kan lakchhawn tak zel niin a lang. Kristiante leh ram rorelna tih ziaktu erawh hi chuan Pu Lalhmuaka hi a qoute lem lo thung.

Hei hi Pu Lalhmuaka ziah dan chu a ni a:

Ram pawna lo kal tan ral a la ṭi a, mi ngote phei chu vengtu sipai nen lo chuan an che tla mai lo a. Pu Buanga te ṭhian dun awm dan chu a dang em mai a, chuvang chuan an ngai hniam em em ‘Sap vakvai’ an ti mai. Hnathawktu pawh an hmu zo lo a nih chu. Mahse, Bawrhsapin chu a lo hria a (Leut Col. Lock-a a ni) heti hian thupek a chhuah ta a ni: “Missionary pahnihte lehkha nei hnenah chauh chi hralh tur a ni...” tiin. He thupek hi dawrkai zawng zawng hnenah pek a ni. ‘Silchar aṭanga chi lo kal zawng zawng hi an ta a ni maw’ tiin an ngaisang ta em em a; tichuan, inhlawhfa an hmu thei ta chauh a ni an ti.

Zoram thim ata engah tih hi 1988-a tihchhuah a ni. Kum 1993 khan, Presbyterian Kohhranin Khawvel Sunday School ni-ah “Pu Buanga leh Sap Upa chanchin” tih an zir a. Chutah chuan, Rev.H. Remthangan hemi titi ang hi a ziak leh a. Hmun dangah chuan hmuh tur a awm meuh lo. Titi ang erawh chuan mipui nawlpuiin kan hre ṭhum a ni .

Pu Lloyd-a lehkhabu-a a lan dan chuan, “Kum 1894 kum tir lam khan Aizawl hmar lama Thingpui Huanah chuan Lorrain leh Savidge-a te chuan, mau rap in an sa ṭan a, a (in) chungah di an chih a. A ram a la ralmuan loh em avangin hnathawktu tur erawh an la hmu hlei thei lo. Hun eng emaw ti hnuah chuan an harsatna chu bawrsap hnenah an thlen ta a. Dawrah chuan, chi hralh hi a lo khap sa tawh a, chi lei leh hralh chu a thu thua dah a duh vang a ni ber ang chu. Missionary te tan erawh chuan, phalna bik a pe a, hlawh atana sem a phalsak a. Insak hna thawktute chuan, dawr aṭanga chi lak theihna lehkha an dawng thei tih an hre ta a. Missionary te an hmuh dan chu a inthlak ta a. ‘Bazaar-a thil awm zawng zawng hi an ta a ni ngei ang. Lal ropui tak an ni ngei ang,’ an ti ta a. Chuvangin, hun eng emaw ti chhung chu heng ṭhian dun hi mi zahawm tak angin an en ta a ni,” tih a ni. Pu Lloyd-a pawh hian, a thulakna chu The Lushai Hills : a story of the Lusahi pioneer mission tih bu, 1907-a tihchhuah Grace R. Lewis ziah a ni.

Grace R. Lews lehkhabu hi ka hmu fuh thei hlauh mai a. A ziah dan tak chu hetiang hi a ni , “An chenna in tur sak hna an thawk ṭan a, chi chu hlawh atan an pe a. Helna avangin chi zawrh chu khap mek a ni. Mipuite chu an zawiawi tak, nun ṭha leh fing tak an nih hmel bawk.” Grace R. Lewis pawh hian, a thu lakna chu “Pioneer Mission Work among the Hill Tribes of the Assam Frontier,” tih Rev. T. J. Raybould ziah a ni. Rev. Raybould-a thuziak hi chu ka zawng hmu zo ngang tawh lo. Heng kan thu hriatna hnar hmuh theih chinte hi chuan, Pu Buanga leh Sap Upa aṭanga an hriat a ni lem loin a lang a. An chenna in sak kawnga inhlawh fate hlawh atan chi an pe tih erawh a chiang a. British hoin, Mizo te kha a hrem nan chi lei an phal lo tih pawh a lang thei ta deuh.

Zosapte kha engah mah an lo ngaih loh avanga Zosapten bawrhsap hnena kal a, an lehkha tel loa chi lei phal lo tura ngen kha chu an ni lo tih a lang ta ruak a. Han zawn zel chuan, Among the Head-Hunters of Lushai tih thu, anmahni Pu Buanga leh Sap upa ziah ngei mai hi hmuh tur a lo awm hlauh mai.

The world Wide Magazine, IV 20.Nov. 1899 phek 375-384-ah khan an ṭhian dun thuziak hi a lo chuang a.

“Kan hmalakna hmasa ber chu in sak a ni a, chumi atan chuan khaw pakhat lal hnenah kan va kal a, a puihna kan ngen a ni. Ani chuan min puih chu a intiam a, thing leh mau, hrui, leh thil mamawh dangte la turin mite a tir nghal a. Kan thlen hlim chuan, Mizo lal, la hmin ve lote tuk dawl nan Bengali dawrkaite chu Mizo-te hnena chi hralh an khap a; mahse, kan in sak zawh thlengin hlawh atan chi chu kan sem hotute chuan min phalsak a. Chu thu chu mite’n an hriatin, hmun tin aṭangin an rawn pung khawm a, kar hnih lek chhungin kan in thar chu luah theihin kan lo sa zo ta a ni.”

Pu Buanga pawhin, chi chungchang hi a log book-ah a lo ziak reng reng a. A log book-ah chuan, March ni 13, 1894 khan heti hian a ziak, “Lushai-te hi tlai lama hlawh pek hunah chi kan pek chuan an hlim hle a, rangkachak bel kan pe emaw tih tur hian an lawm a – rangkachak aiin chi hi an duh zawk mah a ni.

Lal thu awih lo te tukdawl nan sorkarin bazar-ah chi zawrh a khap a. Kar ruk chhung chu engah mah an ngai lo. Mahse, an in lama chi an ei zawh takah chuan an mahni a lo mawlh ta a. Kan in sak laiin hnathawkte chu chi-in hlawh kan pe ang tiin kan puan chhuahtir a. Chutiang chuan Sairanga kan bungrua eng tin kan kan lak chhoh ang aw kan tih pawh, inhlawhfa hlawh atana chi kan pek takah chuan, a vaiin kan la chho thei ta a ni. In sakna tur bungrua pawh tam tak kan hmu bawk –mipa, hmeichhia leh naupang an lo kal luih luih a, thingtuah tur, mai, kawlbahra, behlawi, fu, ar leh artui leh thil dang dang chu chi nen min rawn inthleng pui ta a, kan store room a khat vek a. Kan in hnung pawh thing tuah turin a khat vek a. Mi tam tak phei chuan zingah hna hmuh ngei an duh avangin kan veranda-ah te an riak ṭhin.”

Pu Buanga te lehkha tel loin chi a lei theih loh tih lam chu a lo ni lo a. Pu Lloyd-a ziah dan ang kan en pawh hian, Pu Buanga leh Sap Upa lehkha kengin an inhlawkfakna man chu chi an va la thei tihna zawk a ni. Pu Lloyd-a pawh hian, Pu Buanga ten an lehkha tel loa lei an khaptir lam a sawi lo a, sawrkarin Mizote hnena chi hralh a lo khapna sa kha, Pu Buanga te hnena hnathawktute bik chu an hlawh atana an lak phalsak tih zawk hi a ziah a chu a ni. Bawrhsap-in a hnena an thlen avanga Mizote hnena chi hralh khapna thupek chhuah a ni lo a, an thlen hlima Mizote hnena chi hralh khapna awm sa kha, inhlawhfa an hmuh theih nan, Pu Buanga te hnena hnathawk chuan, hlawh atan chi an dawng thei dawn tihna a nih chu. Pu Mena hian, chutianga Pi Buanga te avanga chi an neih leh theih tak mai avang chuan, missionary te an hmuh dan a inthlak ta zawk a ni, a ti a ni. Pu Buanga te hi chuan Mizoten an lo hmuh hniam thu an sawi lem lo a. Anni hnathawh dan en pawhin, in lak pawimawh chawp an tum lem lo a ni tih a hriat a. “Ṭawng lettu hmangin kan tum ber chu kan hriattir a” an ti mai a ni. Grace R. Lewis-i pawhin, “Lushai-te chungah rinna nasa takin an nghat a, ngilneihna leh damdawi hmangin an rilru an hneh thuai a ni,” a ti mai zawk a ni. Lehkha hmanga chi lei theih ai chuan, Pu Buanga te khan Mizote hnenah chi kha an hnen hnathawh hlawh atana an pe chhuak thei a ni ta zawk a. Chumi avang chuan hlawh fa chhawr tur pawh an hmu thei ta hle zawk a. Pu Buanga te kut ngei aṭangin chi an dawng ṭhin zawk a lo nih hmel-dawr aṭangin lei thei rih hek lo le. Mizote pawh khan, an chi hmuh theihna Pu Buanga te ṭhian dun kha an pan ruih ruih zawk a lo ni.

Chi a vang dawn tih avanga kan intlar chiam mai leh, a bag tawp maia chhungkaw tana kan lei nual dan en chuan, kum 130 chuang kal ta a, chi an lo ngaihlu hle mai kha a hriat thiam theih viau mai. Rangkachak tlang ai pawhin an ngaihlu min tihna a lo rei tawh em mai!