F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

BAWH HNIAM HUN A AWM : NUN INRUAHMAN DAN THURUK

Khawvel chanchina sipaia chetvelna leh indona tuipui mi tan chuan Africa thlaler a hman thiam em avanga Thlaler sihal ‘Desert Fox’ tia an hriat lar, German General Erwin Rommel-a hming hi hriat loh rual a ni lo. Rommel-a ropuina em em chu a thluak fin fimna leh inbeihna hmun (battlefield)-a a her kual thiam em emna kha a ni. A hmelma lian ber Bernard Montgomery-a’n Africa khawmualpuiah inbeihpui (campaign)-ah rawn hneh ta hial nain, a hmelmate ngei pawh khan Rommel-a kha indona ruahman a thiam em avangin, amah kha an zahin an dah sang hle reng a ni.

Kum 1937 khan Rommel-a hian sipai ral beih dan kalphung (military tactics) chungchang ziahna lehkhabu ropui tak, “Infantry Attacks” tih chu a tichhuak a. He lehkhabu hi a hnu lawka khawvel barakhaihtu Adolf Hitler-a nena an inhmelhriatna hmahruai a ni nghe nghe. He lehkhabu-ah hian Rommel-a chuan Indopui Pakhatna (1914-1918) laia a thil tawn leh a hmuh dante tar langin, hnehna chang tur leh mahni inveng thiam tur chuan eng ang tactics-nge hman tur tih a tar lang a. Chuta a thuziah pakhat, vawiin thlenga kan nun atan pawha pawimawh tak mai chu ‘Bawh hniam thiamna’ hi a ni.

Tlawmna Ni Loin, Invenhimna

September 1918 khan Deyfood Woods ngawpui hmunah German sipaite chuan ṭanhmun an khuar a. Hetah hian Württemberg Mountain Battalion pahnih chet dan a inang lo hle mai. 3rd Battalion ho chuan nuam an ti deuh a ni ang, hmun awlsam leh phul hmun, kal pawh nuam, ngawpui luhna chiahah ṭanhmun an khuar a. An chet vel a zalenin a thawveng viau a ni. Mahse, French-ho silai lian (Artillery) a rawn puah tak tak chuan, himna tur hmun an lo neih loh avangin nasa takin an tuar a, tam takin an thih phah a ni.

2nd Battalion ho thung chu tlang chengchhe tak, hmun hrehawm leh lungpui karah an inkulh thung a. Suahdur leh tuthlawh nen, hah takin lei an lai khuar a, ṭanhmun an siam a. French-ho silai lian a rawn sur tak tak khan, he Battalion hi chu an lo inveng hman tlat a ni. Rommel-a chuan, “An bawk hniam daih mai a,” tiin a ziak a. Hmun nuam leh awlsam zawngtu 3rd Battalion ho an thih nuai laiin, hah taka lei lai khuar a, bawh hniam nachang hria 2nd Battalion chu an him phah thung a ni.

He thil thleng hian thu pawimawh tak min hrilh: Khawvelah hian himna hi hmun nuamah a awm lo a, mahni lo inpeihna leh bawhhniam thiamna leh nachang hriatnaah a awm zawk a ni, tih hi . Rommel-a khan a hnuah heti hian a sawi zui a, “Hlawhtlinna chu i chakna (strength) chauh ni lovin, i hmelma laka i inthuhruk thiamna (cover) hian a hril thui hle a ni,” tiin.

Pasaltha Chawngbawla leh ‘A Tawk Lek’ Philosophy

He bawhhniam hun hriatna (Philosophy of Cover) hi Rommel-a chauh hian a hria a ni lo. Kan Mizo pasalṭha hmingthang Chawngbawla khan a nunah a lo hmang ṭangkai daih tawh a ni. Chawngbawla hian, “Huai lutuk zawng a tha lo e, kei aia huai chu lu zuar an ni; ka huai hi a tawk lek a ni,” a ti ṭhin. He ‘A tawk lek’ tih hi Rommel-a ‘Bawhhniam hun hriatna’ nen hian a in ‘jura’ hle a ni.

Sialhmur run ṭuma Chawngbawla an umzui lai kha han ngaihtuah let teh u. Nghatebaka thinrim em emin a rawn au a, Chawngbawla te chu ṭang ngam lo angin an tlan a. Chawngbawla chuan, “Tlan rawh u, Chawngbawla pawh a bawl thei tawh lo a nih hi,” a ti a. A hmelma hmuhah chuan tlawm hle anga inlantirin, a tlan chhia a ni. Mahse, hei hi a ni Rommel-a khan ‘Bawh hniam’ a lo tih chu. A tlan chhia ni lovin, dinhmun him leh ṭanhmun remchang a insiam mai zawk a ni. Kawngsirah dingin a lo chang a, Nghatebaka ngampa taka rawn tlan kha a kap thlu ta a ni.

He thil hian thil pakhat min zirtir a: Huaisenna hi a langsar viau kher ngai lo a, tlan loh tlawm loh ngawt hi a ni lo. A chang chuan tlan chhia anga kan lan a, kan bawhhniam a, kan inthuhruk hian hnehna ropui zawk min pe ṭhin. Chawngbawla huaisenna chu ‘a tawk lek’ a ni a, chu ‘a tawk lek’ chuan a ṭul chin chiah a ‘tar langa’ a, a dang zawng chu hnehna a chang theih nan a thup thiam tlat a ni.

Tunlai Khawvel leh Kan Inngaihhlutna

Vawiinah chuan mihringte hi kan ‘dak’ ar mai tawh a ni. Mi tin hi kan ‘pawimawh’ vek tawh a, mahni thiamna leh theihna zawnah hian kan inngai hlu em em a. “Ka thei,” “Ka thiam,” “Kei chu hetiang mi ka ni,” tih rilru hian kan khawvel a luah hneh tawh hle.

Social media leh vawiin khawvel changkang tak hian mi tin hi ‘hero’ ni tura min nawrin, tlawm leh bawhhniam hi tlawmna leh hmuhsitawmna angah min ngaihtir fo ṭhin. Mahse, nunah hian harsatna hi a rawn thlen tak tak chuan, kan inngaih ropui angin khawvel hian min lo ngai ropui si lo. Kan duh ang veka khawvel hi a her loh chang a awm ṭhin a, chutiang hunah chuan 3rd Battalion ho anga phul hmun leh hmun nuama lo ding vawr vawr te chu vanduai ber berah kan tang ṭhin a ni.

Tuna kan thupui ‘Bawhhniam’ hi ngun takin han ngaihtuah teh u. Inngaihhlutna (ego) vanga ‘dah’ ar reng hi chu a finthlak loh chang a tam. Chawngbawla khan zu hmuna amah cho tu hnenah khan, “Sa bawp tihtham pawh ka la man lo,” a ti a. Kha kha ‘Bawhhniam’ a ni. A chanchin dik tak kha sawi nghal hmuk hmuk se chu, amah chotu khan a tlawm zawk tih a hria ang a, zu hmun kha a hlimawm tawh lo vang. Mahse, Chawngbawla kha a bawk hniam thiam tlat a ni.

Hringnun Harsatna: Trench Laih Hun

Mihring nunah hian ‘thei leh chak’ intihna hian hma a hruai fo ṭhin a, engkim hi hneh thei leh dawl zo vek turah kan inngai a. Mahse, hringnun thlipui hian min han nuai tak tak chuan, kan thinlung a na a, kan mualpho a, chak lohna lian takah kan tlu lut ṭhin. Kan phun a, kan ang chhuak a. Kan bawhhniam thiam tlat loh chuan nuihzat kan hlawh mai mai zawk ṭhin a ni.

Khawvel hi ding khawng tlat chunga hneh mai theih a ni lo. Kan hmaa harsatna rawn kal hi lo sut let nghal vak vak ringawt hian hlawhtinna a thlen vek kher lo. A chang chuan ṭanhmun sawh ngheh a, lei laih khuar a, ‘bawhhniam’ a tul hun a awm ṭhin. Hemi hi tlawmna a ni ngawt lo a, invenhimna tactic pakhat a ni zawk.

Rommel-a sawi German 2nd Battalion ho khan lei an laih khuar lai khan an hah ngei ang. Lungpui karah suahdur nen an bei a, thlantui a luang ang. Mahse, kha an ‘trench’ laih (bawhhniamna hmun) khan an nunna a chhanhim ta a ni. Vawiin i nuna—sum leh pai, chhungkua, hna, hriselna kawnga harsatna i tawh mek leh thil dang i hmachhawnah te khan, i thinlung deng chawrh chawrh khawpa na leh hrehawm leh ninawm leh tlawmna a lo awm a nih chuan, ‘trench’ i laih hun a ni. I kun a ngai a nih chuan kun rawh. I tlawm a ngai a nih chuan tlawm rawh. Chu i tlawmna chu naktuka ding leh thei tura i inphenna a ni zawk.

Chawngbawla Ser leh Philosophy of Perspective

Sialhmur an run tum hian an run tur te hian an lo hre lawk a an lo tlan bo vek mai a, run tur an va hmu ta lo a, mi huanah te an lut a, fu te an fep hlawm a. Chawngbawla leh a ṭhian chuan huan pakhatah ser thur deuh mai an ei lai chu pa pakhatin silai kengin pal hrulah a rawn veh a, dim deuh maia a lo kal den den chu a hmu hmasa ta hlauh mai a. Chawngbawla chuan a ṭhianpa hnenah, “En teh, khuta mi khuan mi rawn veh a nih awm khu maw, i lo kap thlu hlauh zawk teh ang, nang tawktarhah ṭang la, hmu awm lo takin langsar deuhah hian awm la, ka lo chang ang a, ka lo kap thlu ang e,” a ti a. A thianpa chuan chet hman loh palh awm theih hlauin a ngam chiah lo a. Chawngbawla zawk chu tawktarhah a tang ta zawk a. Ral chuan fimkhur takin a rawn veh chho zel a, Chawngbawla chuan hmu awm lo takin a langsar laiah a ding a, ser kha a ei a, a dang lawh leh tur zawng ni awm takin ser buk chu a bih dak dak a, a chang leh a ler sang lam deuhte a en a, a han dak fan ṭhin a; chutih lai chuan a thian chuan a vehtu khan silai a hmet per hmasa ang tih hlauvin hla tak aṭangin a kap a, a ṭhelh leh nghal a; a vehtu kha a tlan bo ta a ni. Hemi tum hian Chawngbawla chuan, “A pawi em mai i kap hma lua deuh a ni,” a ti mai a ni. Heta an ser ei hi ser thur em em mai, amah Chawngbawla ang maia thiante ang lo tak mai a thur danglam chung chuang zak mai a ni a. Chawngbawla chuan a mu chu a hawn a, huanah a ching a, chu ser chu tun thlengin Chawngbawla ser an ti ta a ni.He thil hian thil thuk tak a tar lang. Harsatna leh thil ‘thur’ kan tawh hian kan thinrim a, mi dang te kan dem fo ṭhin. Mahse, Chawngbawla khan a ser thur ei kha a theihnghilh mai lo a, a ‘mu’ kha a hawn a, a ching ta a ni. Kan nuna harsatna leh thil ‘thur’ rawn thleng te hi ‘Bawk hniam’ chunga kan hmachhawn a, an ‘mu’ kan vawn tlat chuan, nakinah kan hming chherna tur a la ni zawk thei a ni.

Thu tlipna: Hnehna chu Bawh hniam Thiamnaah A Awm

General Rommel-a khan sipai tactics-ah ‘Bawhhniam’ pawimawh zia a sawi a. Kan hringnun indopui-ah hian he thu hi a pawimawh hle. Engkim hneh vek tuma inham len vak ai chuan, harsatna lakah inveng thiam a, a hnuai lama ṭanhmun siam thiam leh siam hreh loh hi a finthlak zawk fo.

Mihring hi kan dak ar reng thei lo a, kan inphen bo reng thei hek lo. Hlawhtlingte hi an tluk leh tlak ngai loh vang ni loin, a huna bawhhniam an thiam vang leh, an bawhhniam lai pawha an ṭanhmun an thlah loh vang a ni zawk.

I hmaah harsatna silai lian a rawn puahin, i duh ang ngau ngauin thil a kal lo a ni mai thei. Chutiang hunah chuan tlawmah la loin, bawh hniam thiam rawh. Chu i bawh hniamna chu chak lohna ni loin, Chawngbawla ‘a tawk lek’ huaisenna kha a ni a. Naktuka i hnehna puan tur atana i inrinlawkna a ni zawk si. Hringnun hi indopui a ni a, chuta hnehna chang tur chuan ‘Bawhhniam hun a awm ṭhin’ tih hi i hre reng ang u.