F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

1991 part 1

1991-a India ram dinhmun inthlak danglam dan chanchin kan sawi dawn a. A thui deuh avangin series angin kan ziak dawn a, thla khat chhung chu a awh ang.

Lok Sabha 10-an member tur thlan fel a ni a, India ram sawrkar thar chu June 21, 1991-ah lak luh a ni. Sawrkar thar chuan harsatna namen lo a tawk a, India ram chu chhe rup thei, buai nuaih nuaih thei a ni. Prime Minister thar Narasimha Rao chuan India economy siam danglam chu a ram tan a ṭul tih a hria a, a harsatna tawh tur, a buaina hmachhawn tur pawh hun rei fe chu a ngaihtuahin a chhut bawk a ni.

Prime Minister Rao-an a harsatna tawh hmasak ber chu, a party khan Majority an chang zo tlat lo. Hetia, thuneihna khingbai a han nei hi Pawlitik-a a hmalaknaah a chak loh phah hle a, Reformer ropui dang, Deng Xioping-a te, Lee Kuan Yew-a te, Park Chung Hee-a te, Margaret Thatcher-i leh Ronald Reagan-a te ho chuan, Clear majority an nei vek a ni. Hetiang harsatna a nei chung a, ram siam ṭhatna a kalpui thei te, term khat a hmang tluan thei te kha a ropui hle a ni.

A harsatna tawh pahnihna chu, India ram chhunga sum dawng lianho lak aṭangin a ni a, Economy hawn zau a nih a, ram dang company lo lut tur kha an huphurh a ni.

A harsatna dang leh chu, Left wing mi fingte an ni. Tun hma lam pawhin, economic lam hmasawnna tur kawng eng emaw hmalakna tam tak chu an lo tiṭhuanawp tawh ṭhin a ni.

A harsatna tawh lian ber chu, ama party ngei, Jawaharlal Nehru leh Indira Gandhi te lo kaihhruai Congress party lak aṭangin a ni. An ideology Socialism thlauhthla theiin an inngai lo. 1991-a Congress Party manifesto pawhin, Rajiv Gandhi la dam ni se, economic siam ṭhatna chu an kalpui tur thu reng a inziak lo.

Congress Prime Minister ni thei mai zinga mi Arjun Singh leh ND Tiwari te pawh kha, Socialist mi un tih tur, khawthlang ramte nena inzawmna duh lo tawp an ni a. Tlema dang deuh chu, Industrialized state Maharashtra lam mi, Sharad Pawar-a a ni. Ani pawh, Bombay sumdawngte nena an inzawmna a ṭhat em avangin, Liberalization tak tak ai chuan, Oligarchic Capitalism lam a tuipui a rinawm zawk bawk. Indian Economy hawn zau a, Liberalization kalpui tak tak tur chuan, Congress party luhlul tak mai kha a hneh phawh a ngai. Parliament an inthurual si lo, Industrialist hoin an hlau thawng si, Intellectual-te lahin ngaih dan dang an nei lian si a, Centrally planned economy-a hlawkna dawngtu zawng zawng- Loneitu hausa te, Trade Union te, Sumdawng lian te, Politician hlemhle tak te, sawrkar hnathawk lian te thlengin, thil an ti thei em em a; chung ho chu a hneh vek a ngai a ni.

1991-a Ministry an han inform dawna Rao-a hna hmasa ber chu, Congress hruaitu ho zing a, Finance Minister nih lo inbeisei ve te dah bo kha a ni. 1982-84 chhunga Indira Gandhi hnuaia Finance Minister lo ni tawh Pranab Mukherjee-a khan 1991 term-a Prime Minister nih inchuhna lai boruakah Rao-a lama a ṭan avangin Finance Minister a nih ngei a inring hle a ni. June 20, 1991 Chawhnu lamah khan, Rao-a chuan IB lam a ko a, IB official chu Pranab-a chungchang inziahna File kengin PM tur chu a hmu ta a. Heta tang hian Pranaba hi FM tur zingah sawirik a ni ta lo a ni.

Pranaba chanchin ṭha lo leh amah puh hming chhiatna tur phei chu eng mah a awm lo, niin an sawi. Mahse, thil chiang tak erawh chu, chumi ni chawhnu aṭang chuan, Pranaba chu FM tura sawi rik a ni ta lo.

Pranab-a chuan hemi chungchang hi a lehkhabu The Turbulent Years tihah heti hian a sawi, "CPP leader atana thlan a nih hnu lawkah, Minister atana ruat awm te hming rawt turin min ti a. Ka hrilh-ho chu an tel deuh vek a. Kei pawh ka tel ve ka in ring hle. Mahse, ka hming chu a tel ta hauh lo a. A hnu lamah, Planning Commission deputy chairman atan min ti a. PV hian, 'Ka ruat lohna chhan che chu ka hrilh thei rih lo che a...Engtikah emaw chuan ka la hrilh ang che,’ min ti a...a thih thlengin min hrilh ta lo'’ a ti. Kha file-ah khan engemaw tak chu a awm ang.

Chumi niah vek chuan IG Patel-an India Finance Minister nihna a hnar leh ta bawk si a. A zan la la chuan PC Alexander-an Manmohan-a a call nghal a. A tuk, lak luhni zing chuan, PV Narasimha Rao- hian Manmohan-a chu a call ve leh a ni. Manmohan Sigh-a chu Reformer chi hrang hrang a bula awm tura Rao-an a thlan chhuah zinga pakhat ve mai chauh a ni a, IG Patel-an a phat takah chuan Manmohan-a koah a tla ta a ni.

Manmohan Singh-a chu, Cambridge a zir chhuak, South Commission-a General Secretary ni lai, Geneva-a awm mek a ni. South Commission kan tih hi, United Nations hnuaia pawl pakhat economic development lama hmalatu an ni. Tunah phei chuan South Centre an ti tawh.

Manmohan Singh-a hi Rao-ana, "Khawvel pawmpui leh ngaih san tur mihring" Finance Minister atana a zawn chu a ni a. A tling em em bawk a ni. India rama hma han la tak tak thei tur Finance Minister, khawthlang ram hausa te duh zawng kha a zawng a ni.

Prime Minister Rao-a hian Manmohan Singh-a hi a mi duh zawng a ni hrim hrim a. Tun hma aṭangin an lo inkawm fo tawh ṭhin. Narasimha Rao-a hian 1984 khan, Defence Minister a nihna bakah, Planning Commission a deputy chairman nihna a chelh ṭhin a. Rajiv Gandhi a hmuin, "Planning Commission hotu hna hi chu, mi thiam bik hna a ni a. Heti lama thiam bik hi an ngai a ni," tiin a sawi a. Rajiv Gandhi-a chuan a aiawhtu tur rawt turin a ti a, Rao-a chuan, Manmohan Singh-a chu a rawt a. Kum 1985-87 chhung khan Planning Commission deputy chairman nihna chu a Manmohan Singh-a chuan a chelh ta bawk a ni. Narasimha Rao-a ropui deuhna chu, nihna a awtin a duh ngawr ngawr lo a, ram tana ṭhaa a hriatah chuan a nihna a kalsan phal zel a ni.Chumi hnu kum rukah chuan, Finance Minister atan chuan Manmohan Singh-a bawk chu a thlang leh ta a ni.

Rao-a chuan, PMO atanga Reform an kalpui mek kaihruai theitu tur Principal secretary a duh a. PC Alexander-a chuan, Finance lama hnu hma a lo nei ṭeuh tawh GV Ramakrishna a rawt a. Rao-a chuan, Andra Pradesh-a CM a nih laia a thil lo tawn tawh avangin, a fimkhur a. Caste inangin nihna lian chelhho ṭeuh loh dan a ngaihtuah a. "Prime Minister leh Principal Secretary te chu South indian Brahmin an ni tur a ni lo. Ngai kawi an tam palh ang e," a ti a. Rao-a chuan, UP mi, Amar Nath Varma a thlang ta a. Manmohan Singh-a tluk bawka Rao-a liberalization reform kawnga hna pawimawh thawktu a ni chho ta a ni.

Amar Nath-a chu Industry secretary ni ṭhin a ni a. Planning Commission-ah a awm mek laiin, Principal Secretary atan an la chhuak ta a. A tih tawh chu ti tlat mai, tih hlawhtlin ngei ngei tum mi a ni a. A nghawng tur lam chu eng pawh ni se la, a tum tawh chu hlen ngei ngei tum mi a ni.

Rao-a ṭanpuitu pawimawh tak mai chu Cabinet secretary Naresh Chandra a ni a. Sawrkar hmasa lamin an lo hman tawh a ni a, a hmang chhunzawm zel a. Cabinet secretary hi India rama sawrkar hnathawkte thlen san theih ber a ni. Naresh Chandra hi mi danglam tak mai a ni a, amahah chuan, Henry Kissinger-a zahawmna leh mi pawhbeh thiamna chu a awm ve bawk a ni. Tlangval hnahkhat ngat mai a ni a. Sawrkar hnathawh dan phung leh kal phung a hre em em a, License raj hmanga sawrkar lo inhnukhnawk ṭup mai chu, tu vak mah sawibuaina awm miah loin a thian fai ve thei a ni.

Narasimha Rao-a hian, Naresh Chandra hi ngainatna chhan riau a nei a. A chhan chu, a hnulamah heti hian a sawi - 1991 khan, Narasimha Rao chu Opposition MP a ni a. Pawlitik aṭanga chawlh tum chho tawh a ni. Ni khat chu Parliament-ah a tei vel laiin, chutih laia Commerce Secretary Montek Singh Ahluwalia leh Cabinet Secretary Naresh Chandra te Parliament building-a rawn luh tum chu a hmu a. Security Guard chuan, Montek Singh chauh chu, a lo endik a, hei hi Frisking an ti. Naresh Chandra chuan, amah pawh chu, security Guard hnenah chuan endik ve turin a ti a. Hei hi a chhan chu, Montek Singh-an nuam lo a ti ang tih a hlau a ni. Hemi a hmuh aṭang hian Naresh Chandra chu Rao-a mi rin zawng tak leh ngainat zawng tak a ni chho ta a ni.

Montek Singh Ahluwalia-a tak pawh hi Rao-an a close circle-ah a hnuk lut zui ta bawk a. Montek Singh-a Rhodes scholar meuh a ni a, World Bank-ah hun rei tak a lo thawk tawh bawk, lam ṭang leh thawhpui atana thlan loh phal chi a ni lo. Rao-a hian, Jairam Ramesh-a chu officer on Special duty atan a ruat bawk a. Commerce Minister atan Tamil Nadu lam lawyer naupang tak, P. Chidambaram a ruat bawk a. Party danga liberalizer/reformist te pawh, Rao-a hian a sawm a, Subramaniam Swamy te, Yashwant Sinha te pawh a cabinet atan hian a sawm hial.

Chuti chuan, Finance leh Commerce Ministry enkawl turin liberalizer rual a la khawm a. Ama Principal Secy ngei pawh sumdawnna zalen taka kalpui duhtu a thlang bawk a. Amah ngei pawh chu, Industry Minister atan a indah bawk a. Industrial Policy ṭha taka kalpui tur chu, Industry Minister nih ngei a duh a ni.

Rao-an siam ṭhatna hna a thawh kalpui a tum dan hi a ropui khawp mai a. Party a sawi lo a, a thiam thiam leh ṭha tur, a tui tur a thlang tawp mai a ni. Singapore-in Lee Kuan Yew-a hnuaia Meritocracy an kalpui ang deuh kha a ni. Mizoramah pawh hian, peng tinah a ṭha ber tur leh a tihhlawhtling thei, sum leh paia mi rinawm ni bawk si ruat hi thiam chho ve tawh ila, ram hruaitu ber tan a hahdam ang a, ram tan a ṭha zawk bawk ang.

Chuti chuan, Prime Minister chuan, a cabinet atana a mi duhte a lo thlang zo ta a. Post pawimawh zual chelhtu tur sawrkar hnathawk, mi ṭha a la khawm ta bawk a. A taka hna an thawh ṭan chu a lo tul ta a ni.