Guest writer
F. Vanlalrochana
MIZORAM LEGISLATIVE ASSEMBLY
Ni 8.12.2023 khan Mizoram State Legislative Assembly term 9-na hnuaia sawrkar thar chu lakluh a ni a. State kan nih hnua CM palina ni turin Pu Lalduhoma chu lakluh a ni. State kan nih hnua Assembly term riat awm tawhah hian, term sarih chu term tluana hman a ni a. Term hmasa ber, 1987 term kha kum khat emaw chauhah a tawp. UT kan nih lai khan, term li a awm hman a, term hnih chu term an hmang tluan a, term khat chu PC phel avangin inthlan ṭhat a ni a, term khat erawh chu, MNF leh India sawrkar inremna lo awm chhoah, State kan ni chho zui a, term an hmang tluan ta lo a ni.
Vawiin (12.12.2023) aṭang hian 14.12.2023 thleng awhin Mizoram State Legislative Assembly term 9-na session hmasa ber chu an ṭhu dawn ta a. Mizoram Legislative Assembly chungchang chu i lo sawi chho dawn ta ila.
Union Terrority lai khan, hetiang hi Assembly term awm dan a ni.
1. Mizoram Legislative Assembly term khatna(10.5.1972-10.5.1977): UT hunlaia Assembly session hmasa ber chu 10th May, 1972 khan neih ṭan a ni a. Khatih lai khan Seat 30 a awm a, mi pathum chu ruat seat an ni. Mizo District Council House khan UT assembly chuan a chhawm nghal a ni. Speaker hmasa ber chu Dr. H. Thansanga a ni a, Congress nena Mizo Union an inzawm khan, speaker nihna a bansan a, Pu Vaivenga kha speaker a rawn ni chhunzawm ta a ni. He term hian Bill 38 an pass hman.
He term-a an budget hmasa ber chu Rs. 17.92 Crore a ni.
Hemi term hi 9.5.1977 khan a tawp a. Sawrkar laipui chuan inthlan buatsaihna atan thla 7 zet la ngai turin an sawi a. Chumi hma chu, Pu Chhunga kha caretaker dinhmun chelh rih turin an sawm a. Pu Chhunga chuan, “ Ka ta lo chu ka kawl thiang lo e,” tiin hemi ni an term tawp ni hian Lt. Governor, SK Chhiber hnenah banna a theh lut a. Kum khat emaw zet chu Mizoram chu President’s rule-ah kan awm zui ta a ni.
2) Mizoram Legislative Assembly Term hnihna (21.6.1978-10.11.1978): PC party kha chiang takin an chak a, seat 30 awmah khan seat 23 zet an la a ni. Brig.T. Sailo kha Chief Minister a ni a, Pu Thangridema Speaker a ni a. Thla 5 hnuah a tlu leh ta mai a ni. 11.11.1978 aṭangin Mizoram chu a ṭum hnihna atan President rule-ah kan lo awm leh ta a ni.
3) Mizoram Legislative Assembly term thumna (8.5.1979-3.5.1984): PC party bawkin chakna an chang leh a, Speaker chu Dr. Kenneth Chawngliana a ni. He term-ah pawh hian PC sawrkar hi an buai leh a. MLA pali-in an chhuah san a, sawrkar erawh an kaltlang thei ta tho a ni.
4) Mizoram Legislative Assembly term lina (4.5.1984-19.2.1987): Congress Party-in sawrkarna an siam ta a. Dr. H. Thansanga chu speaker a ni leh. Pu Lalthanhawla chu CM a ni. MNF lo kir nen khan thla 6 chhung sawrkar inṭawm an siam a, Pu Laldenga kha CM a ni ta a. Rajiv Gandhi-a nawrna avangin Deputy Chief Minister a chelh zui ve bawk a ni.
20.2, 1987 khan Mizoram chu The Mizoram State Act, 1986 (Act 34 of 1986) hmangin State-ah hlan kai a ni a, State kan nih hnua Mizoram Legislative Assembly term awm dan chu hetiang hi a ni:
1) Mizoram State Legislative Assembly pakhatna(20.2.1987-6.9.1988): Ni 16. 2. 1986-ah State Assembly Election hmasa ber chu neih a ni a. MNF party-in hnehna an chang a. Pu Laldenga chu Chief Minister a ni a. Pu J. Thanghuama chu Speaker a ni. He term-ah hian MNF MLA pakuain MNF-D an din a, MNF Legislature Party a phel tak avangin a dam rei ta lo. Hetia Sawrkar a tluk tak avangin hian, 7.9.1986 aṭangin Mizoram chu Presindet’s Rule-ah kan awm leh ta a ni. He term-a an budget hmasa ber, state kan nih hnua budget hmasa ber chu Rs. 229. 36 Crore a ni. An daih rei lo hle na a, bill 13 lai an passed hman.
He term-ah hian official resolution pakhat chu Chief Minister Pu Laldengan a pu lut a, a ṭawngkam ngai ngaiin, a sap ṭawng hian han dah chhuak ta ila:
“The Mizoram Legislative Assembly resolves to urge all sections of the people to re-dedicate themselves for the preservation of the unity and the integrity of the nation and work for the uplift of the country to imbibe the spirit of freedom bequethed to them by their forefathers.
It further recalls the heroic struggles and sacrifes made by the freedom fighters led by our beloved Father of the Nation-Mahatma Gandhi and pay solemn homage to them,” tih a ni. India ram inpumkhatna leh inunauna atana inpe thar turin Mipuite a sawm a, Mahatma Gandhi-hoa zalenna an lo sual tawhna zahna chibai bukna hlanna resolution a ni tihna a nih chu!
2) Mizoram State Legislative Assembly Pahnihna(24.1.1989-6.12.1993): Congress-in sawrkarna an siam a. Pu Hiphei chu Speaker a ni a. Kum khat emaw hnuah Rajya Sbaha MP ni tura a kal tak avangin Pu Rokamlova chu Speaker atana thlan a ni.
3) Mizoram Legislative Assembly (7.12.1993-1.12.1998) pathumna: Congress bawkin sawrkarna an siam leh a. Hetah hian Congress leh JD ṭang dunin sawrkarna an siam a ni. A ṭum hnihna atan Pu Vaivenga chu Assembly Speaker a ni a. Dr. H. Thansanga leh Pu Hiphei te nen speaker ṭum hnih ni awm chhun an ni a, Pu Vaivenga hi UT leh State Assembly speaker ni kawp thei awm chhun a la ni.
Hemi term-a an resolution pakhat bengverh deuh mai chu, “ Kum 1997 –a Chhimtuipui District, Lunglei District leh Aizawl District hmun ṭhenkhata buh thar a chhiat lutuk avangin, mipui an mangang em em a. Tunah hian eitur nei lo Bahra laia chhungkaw buai an tam hle a. Chuvang chuan, Chhimtuipui District, Lunglei District leh Aizawl District-a ṭamte chhawmdawlna hna sawrkarin ngawrh leh zualin ṭan la rawh se,” tih a ni. Pu T. Hrangluta put luh a ni a, an pawm nghe nghe. Hei hi 17.2.1998-23.3.1998 session-a an pawm a ni. Hemi hma kum hian, 11.3.1997-21.3.1997 Session-ah Pu F. Malsawman “Mizoramah corruption a bo theih nan, Prevetion of Corruption Act, 1988 hi a taka hmang thuai turin sawrkarin hma la rawh se,” tih a pu lut a. Hei hi an pawm bawk.
4) Mizoram Legislative Assembly (8.12.1998-14.12.2003) palina: MNF leh MPC ṭangkawpin sawrkarna an siam a. A hnuah MNF hian malin sawrkarna an siam zui ta a ni. Pu R. Lalawia chu speaker a ni.
5) Mizoram Legislative Assembly pangana(15.12.2003-8.12.2008): MNF bawkin sawrkarna an siam a. Pu Lalchamliana speaker a ni a. hemi term-ah hian, speaker hian khatih laia CM pu Zoramthanga kha, “I sawi tur kha i sawi mai dawn nia,” tiin thil dang a sawi kual deuh chu a khak a, a lar phah hle a ni.
6) Mizoram Legislative Assembly parukna(16.12.2008-13.12.2013): Congress-in sawrkar an siam leh a. Hneh takin an chak a. Pu R. Romawia chu Assembly speaker a ni.
7) Mizoram Legislative Assembly Pasarihna(16.12.2013-11.12.2018): Congress-in sawrkarna an siam a. Pu Hiphei chu speaker a ni leh a. Ṭum hnih Speaker atana thlan chhuah pathum zingah a tel ve ta a ni.
8) Mizoram Legislative Assembly Pariatna(12.12.2018-8.12.2018): MNF-in sawrkarna an siam a. Pu Lalrinliana Sailo chu speaker a ni. MLA inban a awm a, chu chu Mizoram Political History-a a hmasa ber a ni.
State Legislative Assembly-ah hian committee pawimawh tak tak a awm a. Hetah hian MLA te hi member an ni. Committee te chu a hming chauh han sawi ila- Business Advisory Committee, Committee on Local Fund Accounts, Committee on Public Undertakings, Committee on Estimates, Public Accounts Committee, Rules Committee, Library Committee, House Committee, Ethics Committee, Committee on Subordinate Legislations, Committee on Petitions, Committee on Paper Laid on Table, Committee on Government Assurances, Committee of Privileges, Budget Committee, Assembly Subject Committees. Heng committee te hi committee pawimawh tak tak niin, thuneihna sang tak an nei hlawm a. Committee hian a tihtur a tih tak zet chuan kan ram hawiher thlak theihna khawp tih theih leh tih tur an nei a ni.
Assembly Session chungchang hi han sawi chhunzawm ta ila: A tlangpuiin, Session lai hian, inrinni tih loh chu, ni tin zing dar 10:30 aṭanga chawhnu dar 1:00 leh chawhnu dar 2 : 00 a aṭanga tlai dar 4:00 P.M inkar ṭhu tur an ni a. A ṭul dan a zirin Speaker-in thut hun chhung darkar hi a pawt tawiin, a tisei thei a ni. Inthlanpui zawh hnua session hmasa berah emaw, kum thar session hma berah a ṭanni hian, India danpui article 176-na sawi angin Governor-in house-ah thu a sawi ṭhin a, heta a thusawi hi member ten chai zui leh phawt ṭhin tur a ni. Assembly ṭhu thei tur hian, kaihhruaitu tiamin, hmun lia ṭhen hmun khat an ni tur a ni a, Mizoramah chuan sepaker tiamin mi 10 an tling tur a ni tihna a nih chu.
Assembly ṭan aṭanga darkar khat chhung hi zawhna leh chhanna hun atana hman tur a ni a. Zawhna hi chi hnih a awm ṭhin a, a chhan dan a inang lo ṭhin. Starred question tih leh unstarred question tih hi kan hre ṭhin awm e. Starred zawhna hi ka-a chhan tur a ni a, Unstarred zawhna erawh ziaka chhan tur a ni. Starred zawhna panga aia tam hi member pakhatin ni khata chhan atana zawh awih a ni lo. Ka-a chhan tur zawhna hi, chhan hun chhung tura bituk chhunga chhan a nih loh chuan, Assembly ziaktuin ni thum chhungin a chhanna hi ziakin a pe tur a ni a, assembly proceedings-ah ziah luh tur a ni ang. Zawhna chhanna aṭanga mipui tana hriattur leh mipui kaihhnawih thu pawimawh a awm chuan, speaker-in chumi sawihona hun chu darkar chanve a hawng leh thei.
Zawhna leh chhanna hun bakah member te tih theih pawimawh tak chu, mipui kaihhnawih thu pawimawh a lo awmin, sawiho turin member tu pawhin house-ah an pu lut thei a, hemi sawi chhuah tumtu member chuan, ziakin Assembly secretary hnenah a thlen hmasa tur a ni. Speaker-in a lo pawm chuan sawiho theih a ni ang. Mipui vantlang nghawng na tak thil, thil hlauhawm emaw, hmalak vat ngai leh thil dang langsar lian tak a awm chuan, calling attention motion an tih hmangin member-ten house-ah an sawi chhuak thei bawk a, speaker phalna nei hmasain member-in a sawi chhuak thei a ni. Thil dang pawimawh tak tak pawh a tam mai a, hemi baka pawimawh dang chu bill sawihona hi a ni. Hei hi chu kan hrethiam tlangpui mai awm e. Mizoram bikah chuan Assembly rule of procedure and conduct of business-in Financial Business a tih mai, mipui nawlpuiin, budget sawihona bak hi chu bill dang sawihona hi a tam lo ṭhin khawp mai.
MLA te hi thiltihna hrang hrang, house chhung emaw, house pawna thil tihpui ṭhenkhatteah leh an mi mal awm dan tur hrim hrim kaihhruaina, code of conduct nei thlap an ni a. Chu chu an bawhchhiat chuan hrem theih an ni. Heng an awm dan tur, khawsak dan tur, invawn dan tur hi ziakin a awm thlap a. Mipui vantlang hmuhah zahawm takin a awm tur a ni, tih zawng zawng nen a inziak a, helai hmun han tar lan mai sen chi a ni lo. Inthununna ṭha tak an nei a, MLA tih atana mawi lo an tih chuan hrem theih an ni tihna a nih ber mai chu. An nun dan leh invawn dan tur a an nun loh a, an invawn loh chuan, hremna chi hrang hrang awm thlap hmang hian hrem an ni thei mai dawn a ni.
Kan ram leh hnam hmasawnna zelna atan hian Assembly house hi a pawimawh a. MLA ṭha leh ṭha lo tehna pawh MLA chuan legislator a nihna anga a hnathawh eng nge, house chhungah engnge a tihin a sawi a, house committee-ah eng tha nge a thawh tih ang te hi a tehna pawimawh ber a ni tur a ni.
Assembly ṭhuktkhawm hi live telecast a lo ni ta a, youtube aṭang chenin kan enin kan ngaithla tawh a, kan MLA te chungah mipui mit a fu nasa leh zual telh telh a, MLA te pawh tun hma zawng aia an ṭan leh zual a ngai tawh awm e.
Hetiang hian kan ram politics leh Assembly session te kan thlir thiam lehzualna a nih beiseiin thil ṭhenkhat ka han ziak chhuak ve leh a ni e.