Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 75 ; Kum 1893 June thla tawp lama Pu Buanga thil chhinchhiahte
Kar hmasa khan kum 1893 June ni 21-a Pu Buanga thil chhinchhiah pakhat kan sawi tawh a, tum ṭumah chuan June thla tawp lama a chhinchhiah thil dang kan sawi ang.
Thupui pakhat chu Brutal Murder on a Steamer tih a ni a, tualthah thu a nih chu. A sawi dan chuan Silchar panin Brahmin puithiam upa tawh tak hi a fanu hmelṭha tak nen meilawngah an lo chuang a. He lawngah hian European mi chuang tur an awm loh avangin an pafa hian first class ticket an pe a. Lawng ticket endiktu babu chuan putara fanu chu a hmelṭhat em avangin rilru dik lo puin a ngaihmelh ta tlat mai a. A pa chu hnawk a tih avangin lawng hnuai lamah hruaiin a fanpui ta a. Lawng khawl te a enpui hnuah lawng ti kaltu meipui an chhem vam huamna pindanah a hruai lut a, chuta thawkte nen chuan an lo intiam rual a ni ang chu. Ticket babuin a zaizir veleh Brahmin putar chu meipuiah chuan an nam lut a, a nung chungin an rawh hlum ta a ni. Tualthatute chu an man a, thir khaidiata hlingin roreltute kutah an dah ta a, an chungchang an rel tawp dan chu ka hre zui lo, tiin a ziak a. Pu Buanga thil ziah tualthahna hi a rapthlak hle mai.
June ni 28-a a chhinchhiah pathum han sawi zui leh ila. Pakhat chu Treacherous Manipuris tih a ni a, chutah chuan thingpui huan neitute hian Manipur misual an hlauh em avangin an mutnaah pawh silai, revolver hi an lukhamah an dah reng ṭhin, tiin a ziak a. A dang leh chu W. McKeith-a chungchang a ni a, thingpui huan neitu Kristian a ni a. Pawisa in, treasury-ah pawisa a dah zawhah Pu Buanga te inah a va leng a, ani pawh hian inven nan silai, revolver a pai reng mai, tiin a ziak bawk. Chutiang chuan Manipuri tualthah hmangte chu an hlau hle a ni. Pu Buanga hian Kristiante tan silai pai hi thiltih awm niin a hre hlei thei lo va, chuvangin Kristian silai pai a hmuh pawh mak tiin a ziak a ni.
Pu Buanga thil chhinchhiah pathumna chu mi pahnih William Pettigrew-a leh J. Craighead-a te chungchang a ni a, a thupui chu How One’s View Change! tih a ni. Heti hian a ziak a, “Pettigrew chu inkhawm peih tak a ni ṭhin a, European Kristiante, a changa inkhawm a, a changa Kristian mumal lo te nen Pathian biakho chu thil dik lo niin a ngai ta tlat a, a inkhawm duh ta lo. Pettigrew-a chuan Sap ram aṭanga India ram a lo luh hnu hian Baptist biak inah baptisma a chang thar a, tun hmaa P kohhran mi nia lang kha Baptisma a chan hnuah American Baptist Mission a zawm ta a ni”, tiin. Pettigrew-a hi Arthington-an India rama missionary tura a tirh, Pu Buanga nena lo chhuak rual an ni a. Ani leh J. Craighead-a chu inkawp zelin Manipura lut tura tirh an ni a, Manipur chu rambuai a la nih avangin an lut thei mai lo va. Pu Buanga leh Sap Upa inkawp thung kha Mizorama luh tum an ni a, an luh theih mai loh avanga an kual an kual hnuah, a hma kuma Brahmanbaria aṭanga Silchar-a lut tawh Pettigrew-a leh Craighead-a chu Silchar-ah hian an han hmu leh ta a ni.
Pettigrew-a chu Silchar-a a awm lai hian Pu Buanga sawi ang hian a kohhran nihna thlakin P aṭangin Baptist-ah a inlet a, Arthington mission chhuahsanin American Baptist mission a zawm ta a ni. Pu Buangan P kohhran a tih hi a lampumin a ziak lo va, Presbyterian a tihna nge kan hre phak lo. Pu Buanga ten Mizoram an luh kum vêk, kum 1894-ah Manipur-ah chuan a lut chho va, Chanchinṭha thlentu a han ni ta a ni. Pettigrew-an Arthington mission chhuahsana American Baptist mission a zawm chhan hi Pu Buanga hian hetah hian a sawi lang lo na a, a zawm chhan ber chu: Khatih lai khan Assam-ah American Baptist an awm tawh a, Burma-ah an awm bawk a. Khasi ram leh Sylhet phaiah Welsh mission an awm a, Bengal ramah New Zealand Baptist an lut bawk a. An hmuh china missionary-te chu kohhran pawl mumal tak hnuaia thawk vek an ni tih a hriat chuan kohhran mission hnuaia thawh kha a duh ta ni berin a lang.
Pu Buangan Craighead-a chungchang a sawi ve thungah chuan Craighead-a chu India rama a lo luh hlim aṭangin reverend-a nemngheh tura lut ni tlatin a inhria, a ti a. A hming bula Rev. tih chuantir vang mai kha a duh ber a ni a, a duh ang ngeiin reverend-ah chuan nemngheh a ni ta a, Rev. J. Craighead tia a hming han ziah kha a chhuang em em mai a ni. New Zealand Baptist Missionary Society hnenah Baptist kohhran mi an intih laiin amah tirtu Arthington-a pawl hotu Dalmas-a hnenah chuan a nih loh thu a hrilh thung a. Lehlama awr duma lehlama awrsen angin a awm niawm a ni. Silchar-a an awm laiin Baptist kohhran zawmin Baptist mission-ah full membar a ni ta hial a, a lehkhathawn chhuah apiangah Rev. J. Craighead, American Baptist Mission, Dhubri, Assam tia rubber stamp-a han chhut kalh mai kha a chhuang em em mai niin a ziak a. Pu Buanga hian Craighead-a hi a ngaisang lem lo tih a hriat a, Pettigrew-a nena inkawpa Manipura lut tur kha an ni a. Silchar-a an cham lai hian American Baptist mission-a mi nula a ngaihzawn avangin amah tirtu pawl leh a thawhpui phatsanin kohhran pawl dangah a inlet a, inlet ngei si pha siin a awm a ni. Pu Buangan missionary-a a rawn chhuahpui Pettigrew-a leh Craighead-a te chanchin chhuanawm lem lo a note bua a ziah chhan hi eng nge ni ang? A phuahchawp chu a ni hauh lovang. Rilru nghet lo tak, nula ngaihzawn avanga kohhran lawina thlak mai mai leh hamṭhatna duha mission pawl hausa zawk leh changtlung zawk zawm ta mai mai te hi a ngaihdan a nih lohzia lantir a duh nge thikthu zawk? A chhan kan hre kilh kelh lo va, ama personal note a ni a, mi chhiar atana a ziah pawh a ni kher lovang, a ziah ang angin kan tarlang ve mai a ni.
Pu Buanga teho mi 13 lai kha India ramah hian Arthington-a khan a rawn tir chhuak a, chung zinga missionary ni tluantling leh langsar ber chu Pu Buanga leh Sap Upa hi an ni, an ti ṭhin. Missionary dangte pawh hian nek nek hi an lo nei ve zel mai. Hman deuh tawh khan nula chhuanawm tak JNU professor Joy Pachuau nen Synod Archive-ah kan intawng a, zawhna min zawh mak tak chu, “Enga ti nge Zosaphluia khan Zosapthara hi a thik em em?” tih hi a ni a. Chu zawhna chu ka thiam ang anga ka chhan hnuah min zawh chhan ka zawt let a, “Zosaphluia report te kha ka nei a, Zosapthara hekna leh sawichhiatna a tam hle a ni”, tiin min chhang.