Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 63 ; Pu Buanga leh Sap Upain Mizorama luh tumin Silchar an pan
Kar hmasa khan Samat chhuahah Sap Upa a dam loh tak vak dan leh Calcutta leh Darjeeling lam an inenkawl dan kan sawi tawh a, tun ṭumah chuan a lo dam leh tak thu leh kum 1892 Krismas an hman zawha Silchar an pan dan tlem sawi kan tum ang.
Sap Upa dam lo chu thla 6 chhung lai a inenkawl hnuah dam takin Darjeeling aṭangin an mission hotu awmna Brahmanbaria-ah kum 1892 November thla tawpah an let leh thu kan sawi tawh a. December thla tirah an hotu Rev. De St. Dalmas-an Tripura a kal tura a tih angin a thu awihin an kal ta a. Hetih lai hian Mizorama luh duhna thinlung nei lian tawh hle mah se, Mizoram chu ram buai, British inbengbel chho chu lalhovin hnawhchhuah tuma an la inkah fo avangin a la ralmuang lo va, sawrkarin Mizorama luh phalna a la pe duh lo a ni. Chutiang chu a nih avangin Tripura lal hnenah chuan Chanchinṭha hril phalna dilin Agartala-ah an han bia a. Brahmanbaria aṭanga Agartala inkar kawng hi mel 17 lek a nih avangin an tan kal a harsa lo va, ṭawngṭaina nena Pathian hnena inhlan chung zelin an kal a ni. A hma kumah Dalmas-a hian Pu Buanga chu Tripura a lut turin a lo tir tawh a, an lalin a lo phal lo tawh thu pawh kan sawi tawh kha. Pu Buanga hlawhchhamnaah hian an ṭhian duna an han kal leh pawh chu an hlawhchham nawn leh a, Tripura lal chuan a rama Chanchinṭha hril chu a lo phal ta chuang lo a ni.
Pu Buanga te hian kum 4 lai Aizawla an awm hnuah kum 1897 December thla tawpah Mizoram an chhuahsan a, Arthington-an a ban hnuah ṭhian pawlho puihnain Arunachal-ah missionary-in an chhuak dun leh a. Sum lama harsatna an neih avangin Welsh mission-in Mizoram chhim lam chu BMS enkawltir an remti ta a, Baptist Missionary Society (BMS)-in Arthingtona puihna pawisa an dawn azarah Pu Buanga te ṭhian dun chu an sawm chhuak a. Kum 1903-ah Lungleiah lo lut lehin Baptist mission an rawn ṭan ta kha a ni a. Serkawna an awm laiin kum 1919-a a report-ah chuan, Kum 29 kal taa India rama ka lo luh hlim chuan Tripura tlangramah Chanchinṭha hril tumin ka lut a, kawng a inkhar tlat avangin hrehawm ka ti hle. Sap Upain min rawn fin hnuah luh phalna dilin kan tum nawn leh a, chutah pawh chuan kan hlawhtling chuang lo. Pathian remruatnain Mizoramah Chanchinṭha pu luttuah kan ṭang ta zawk a, tunah chuan Mizo Kristiante chuan kan luh theih lohna Tripura-ah chuan Chhandamna thu chu an keng lut ta zawk a ni, tiin a ziak.
Hindu lal Tripura Maharaja-in a ram chhunga Chanchinṭha hril a phal loh avangin Pu Buanga te chuan Tripura chu an hawi san a, Brahmanbaria-ah an let leh ta a. An hotupa Dalmas-a remruatpui ang zelin Mizorama luh chu an tum nghet ta a, Silchar lam aṭanga luh tumin phalna an dil ta a ni.
December thla chhung hian Brahmanbaria-ah an awm a, New Zealand Baptist Missionary Society-ten Bengal rama an rawngbawlna chu ṭanpuiin an hnen aṭangin chung lai vela tlang mite ṭawng leh khawsak dante an zir a ni. Chutianga Baptist mission pawl ṭanpuia an hun an hman lai chuan Krismas a lo thleng a, Silchar-a luh theihna an hmu ta a ni. Pathianin Mizoramah a hruai lut ngei dawn niin an hria a, Silchar lam aṭangin kawng a inhawng dawn nia an hriat avangin kum 1892 Krismas chu hlim leh phur takin an hmang thei a ni.
Krismas lai hian Pu Buangan Bengali-ho hnenah Pathian thu a sawi niin a lang a, kum 1891 pumpui kha an ṭawng zirin a lo awm tawh a, ṭawng thiam chak mi a nih avangin Bengali chu a thiam hman hle niin a lang. Kum 1892 kum chanve chhung zawng kha Takamho leh Vaiho zingah an khawsa a, an inbiakna chu Bengali ṭawng vek a ni a, Pu Buanga hian Bengali ṭawng chu a thiam nal tawh viau a ni. Sap Upa erawh hi chuan a thiam ve sawih sawih chauh a ni ang. Pu Buanga zawk hi chu Pu Lloyd-a sawi danin ṭawng thiam thei mi, ṭawng zir thiam zung zung mi a ni, a ti. Chuvangin kum hnih chhungin Bengali ṭawng a thiam nal hman a, Silchar-a an phei pawhin Chanchinṭha hril nan Bengali ṭawng a hmang thei tawh a ni. Brahmanbaria aṭanga Silchar hi motora tlan vang vang chuan km. 260 vel a ni a, Sylhet kal tlangin Silchar thlengin hetih lai hian kawngpui a kal tlang ruah tawh a, Brahmanbaria aṭanga Sylhet chu eng tin nge an kal kan hre lo na a, Sylhet aṭang chuan Silchar panin Surma luiah lawngin an kal a ni.
Surma lui hi heng hun laia zin veivah nan an hman nasat avangin tlemin a chanchin hi han sawi zawk ila. Kum 1891-a Mizorama Chanchinṭha thlentu hmasa ber Rev. William Williams-a te khan Sylhet aṭangin he luipui hi zawhin Silchar an lut a. Pu Buanga te hian kum 1893-ah Williams-a kal dan chiah hian Silchar an lut bawk a. Zosaphluia (Rev. D.E. Jones) pawh khan kum 1897-ah khan hetiang tho hian a zawh ve bawk. A hnuah Zosapthara leh midangte pawh khan he luipui tho hi lo luh nan an hmang a ni.
Surma lui hi Barak lui tih a ni bawk a, hming dang pawh a nei nual a, lui hming ngah pawl tak a ni awm e. Manipur rama Poumai Naga hnam awmna Liyai Kullen khaw bulah hnâr neiin Vourei lui an ti, tiin Wikipedia chuan a sawi a, Google map aṭanga a lan dan chuan Khongnem khaw dai lai tak hi a hnar niin a lang. Chu khua chu Imphal aṭanga hmar lam km. 75-a hla a ni. India Water Resources Information System (WRIS) website chuan Barak lui hnar tak chu Senapati district chhung Mao khaw chhim lam niin a ziak ve thung. Chutih laiin TourmyIndia.com chuan Liyai Kullen hi kum 500 laia upa khaw hlun tak a ni a, Brahmaputra luipui hnâr a ni a, Barak luipui pawh he khua aṭang hian a luang a ti. Eng pawh ni se, Barak lui chu Manipura tlang ram aṭanga hnâr neiin chhim lamah a lo luang tih chin chu a chiang e.
Manipur aṭangin Nagaland nena an inrina laiah luang zelin chhim lam a rawn pan zel a, Mizoram nena kan inrina Tipaimukh bulah Tuivaiin a zu fin. Tuivaiin a zuk fin hi Tuiruang lui kan ti a, an infinna chhak deuh fêah hian Irang luiin a fin avangin Meitei hovin Irang lui an tih chu kan lo ti Tuiruang ta mai nge chu ka hre lo. Tuiruang lui luang thla zel chu Barak lui tiin Assam-ah chuan an lo ko ta a. Assam aṭanga luang thla zelin Bangladesh ramah a luang lut a, Surma lui tiin an ko ta a ni. Sylhet district chhunga Amalshid khaw daiah Surma lui chu inṭhenin lui phirin an luang ta zel a, a phirpui chu Kushyara lui an ti. Lui phir chu Murkuli khuaa an infin leh hnu chuan Kalni lui tiin an ko ta thung a. Bangladesh ram chhunga a luang thla zel chu luipui lian tak a lo ni tawh a, Meghna lui tia vuahin Bay of Bengal-a a luan luh hmain Ganga luipui leh Brahmaputra luipui pahnih infin lo luang zel chu a zu fin ve ta a ni. Barak lui hi kan rama lui sei ber Tlawng lui leh Tripura nena kan inrina lui Langkaih lui hian an zu fin bawk a, Silchar leh Lakhipur inkarah Tuirial luiin a zu fin bawk a ni. Heng laia balu ṭha ber kan tih Jatinga balu kan tiha Jatinga lui hian Barak hi a fin a, Shillong zin kawnga chhun chawlhna hmun lar tak Sonapur lui pawh hian Barak hi a fin bawk. Barak lui hi km. 900 laia sei a ni.
Tichuan kum 1893 January thlasik vanglai takah Pu Buanga leh Sap Upa chuan Brahmanbaria aṭangin Mizorama luh tumin phur takin Silchar an pan ta a ni.
Kar lehah Silchara an awm dan sawi kan tum ang.