Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 61 ; Pu Buanga te Samat chhuahah thla ruk an châm
Kar hmasa khan Pu Buanga ten Khawthlangtuipui zawhin Rangamati leh Samat chhuah an thlen thu kan sawi tawh a, tun ṭumah chuan Samat chhuaha an cham chhung sawi kan tum ang.
Kan sawi tawh ang khan Chittagong Hill Tracts-a Thangliana Bawrhsap a nih tirh lai 1866 vel kha chuan Kasalong hi sipai duty post mai a la ni a, khuaah siamin thingtlang khaw te deuh, dawr eng emaw zat neiin a din a. Mizo leh Bengali sumdawngte an indawr tawn ṭhin. Kum 30 dawn hnua Pu Buanga te han kal hian Samat chhuah hian len lam pan zel lovin, ram buai hrut a nih avangin dawrte pawh a lo ram zo tawh zawk a ni. Sairang thlanga Changsil dawr ang vel a ni tihna a nih chu, kum 1892 vel chuan an ram vek tawh a nih kha.
Pu Buanga te hi Samat chhuahah hian thla ruk chhung zet an awm a, ei tur keng lova kal an nih avangin chaw nghei hial ṭum pawh an nei. Tlang mi an hmuh zin ber chu Takamho an ni a, damdawi duhin an rawn pan ṭhin a. Tun hmain Thanglianan heng tlang mite hi ṭhianah a lo siam tawh avangin Pu Buangate chu an rawn pan ngam a, annin Pathian thu an lo hrilh ṭhin.
Takamho hi hnam upa tak an ni a, an lal hmingthang tak chu Rani Kalindi kha a ni a, Thangliana hun laia mi kha a nih avangin leh an inngeih loh avangin kan hriat phah hle a. Takam lalho zinga hmeichhe lal awmchhun a nih avangin hriat pawh a hlawh ve reng a. Rani tih hi chu lalnu sawina a ni a, Kalindi hi a hming a ni. Chakma-te hi Mizoten Takam kan lo tih chhan hi ka hre lo va, Burma ramah chuan Daingnet tiin an ko a ni awm e. District hial neia Mizorama an awm ta hi kei chuan sawi tur ka nei hran lo. Bangladesh mi an ni tih erawh kan hre chiang. Tlang mi tia sawi an ni fo ve a, tlang mi tia chhal ve theih, luipui phaia awm duh mi tho an ni.
Pu Buanga hian Takamho chu Bengali ṭawngin a be thei a, Bengali rama awm an ni kan ti na a Bengali te nen an inri a ni zawk awm e. An tam lo va, kum 2011 chhiarpuiah khan India, Bangladesh leh Myanmar rama Takam awm zat chu nuai nga vel an ni. Pu Buanga hian Bengali ṭawng an thiam hle a tih avangin amah ngei pawhin Bengali ṭawng chu a thiam hle tawh a ni tih a hriat theih a. Kum 1891 January aṭangin Bengali ramah, an Director Dalmas-a awmna Brahmanbaria-ah khan kum tawp thleng an awm a. Bengali rama kumpuilinglet a khawsak tawh avangin Bengali ṭawng a lo zir thiam hman hle a ni.
Takamho nen hian thla 6 an inhrawn hman a, an zinga Chanchinṭha hrila awm mai duh chang pawh an nei a. Mizote hnena Chanchinṭha hril kha an tum tlat avangin Takamho leh Bangladesh-a hnam chi hrang hrang an tawn pawhin an zinga awm tumna an nei lo. Samat chhuahah chuan chaw ei tur an hmuh loh avangin kamrah ring mai maia awm chang an nei a. Dawr awm chhun kha khawnvartui dawr a ni a, sumdawng turin Mizote an lo kal ngam lo va, Bengali-ho lahin ram buai anih avangin an han tlawh ngam si lo.
Chutia chaw an nghei tak zeuh zeuh avang chuan ei tur ngaihtuah chu an hna lian tak a ni ta a. Marlianan ulhbun phir a pek chu an lek chhuak ta fo a, an bul maia ramar tla te chu an it ta hle mai a ni. Pu Buanga chuan thingkung leh lung chhuanchhan meuh te hian a han tin vang vang a, a kap fuh thei mawlh si lo va, an zuang awk a, an khuan khum leh mai ṭhîn a ni. Sap Upa nen chuan sava dang leh thehleite pawh an han veh ṭhin a, eng mah an kap fuh thei lo. Musep te chu nei se phuh fuh loh theih loh te pawh a ni ang a!
Zan khat chu chaw an nghei leh avangin Pathian hnenah ei tur dilin an ṭawngṭai a, an mu ta a. Zing khawvar hlimah chuan an kawta phun ri mar mar an hria a, kawng an va hawn chuan Takamho an lo ni a. Mi eng emaw zah hian chhang leh ei tur chi chi hrang hrang kengin âr te an rawn zakzeh hlawm a, an damdawi pek chuan a tihdam tak avanga lawmthu sawi nana an rawn ken a lo ni a. Pathianin an ṭawngṭaina a chhan avanga lawmthu sawi mawlh mawlh chungin an chhang rawn pekte chu an ei ta a ni. An âr rawn ken te erawh chu talhtu nih an hreh ve ve a, an inhnawn fe hnuah Pu Buanga chuan kawmcharah a va keng chhuak a. A mit hmuh laia tihhlum a hreh avângin a âr chu hnung lamah a keng a, chemtein a nghawngah a zai a. A thi a far zawh a, a zal vek thlengin a hnung lamah chuan a keng tluanchhuak zak a ni.
Ei tur ber an tlakchham fo avang chuan Rangamati lamah chhangthawp lei turin an awmna bangla enkawltu chu an tir a. Vânduaithlak takin an mi tirh chu a chhungte dam lo chhuanlamin a thang bo ta vang vang a, a lo haw theih lawk loh tur thu lehkhain a rawn hriattir ta mai a. Kar khat hnuah ni khat chu lawng a lo thlen thu leh an chhang tur buara ip khat a lo thlen thu an rawn hrilh ta a. Phur takin lui kamah an tlan chhuk a, an buara ip chu an han hawn nak chuan chhangthawp chu a lo hmuar chhe vek mai a, hrehawm an ti hle. Takamho ei tur pek apiang an ei ta a, Takamho chuan an chawm a ni ta ber mai.
Hetih lai hian Mizoram chhim lamah chuan inkah thawm a awm leh ṭhin avangin Kasalong bak hi pel lo turin Bawrhsapin a khap a. A khap mai ni lovin Kasalong chhak lam mel khat pawh an pelh chuan anmahni sahimna an ngaihtuahsak avangin lung ina khungah a vau hial a ni. March thla velah chuan tuk khat chu an bangla-ah sipai an lo kal a, rang taka Kasalong chhuahsan turin an rawn ti a, Rangamati-ah an chhuk leh ta a. Mizoten an rawn run dawn tih thuthang a awm vang a lo ni a; mahse, kar hnih hnuah pawh eng mah thawm an hre ta lo va. Mizorama luh theih inbeisei rengin an ei tur leh thawmhnawte kengin Kasalong-ah an chho leh ta a.
Kasalong-a an let leh hnu hian Mizo ṭawng zirna bu an neihte chu an chhiar ngun hle a, ṭawng inzirtir turin Mizo hmuh an beisei ngam tawh lo va. Tih tur dang an neih loh avângin Kasalong bul hnaia Takam khuate chu tlawhin Pathian thu an hril zel a, an damdawi kente pawh an pe zel a. Heng Takamho tam ber hi chuan Isua chanchin an la hre ngai lo va, Pu Buangate ṭhian dunin damdawi pek paha Isua chanchin an hrilh chu an ngaithla duh hle a ni.
Chutiang chuan Chittagong Hill Tracts vela an awm lai hian Mizote an hmuh hmain tlang mi chi hrang hrang, Takam te, Mirawng te, Khumi te leh a dangte an hmu hlawm a. Takamho chu tlangnel taka rawn pan chhun an nih avângin Pu Buanga hian an zînga thawh ngheh mai a duh a. Amaherawhchu, Arthington-a dan siamah chuan hnam tê tham, mi 50,000 tling lo chu kalsan zel tura a tih avangin Takamho zinga thawh chu chak hle mah se an thawk thei ta lo a ni.
Pu Buanga leh Sap Upa te kha Kasalong, Samat chhuah an thlen tirh kha January thla tawp lam a nih hmel a, April thla velah chuan an pahnihin an dam lo ṭan ta a, jungle fever an tih mai, khawsikin an indam loh chhawk ta chhen mai a. An dam ṭhat leh hnuah chuan an vanneih asiamin Mizo an lo lang ta phauh phauh a, chung zinga pakhat chu an thiam ang tawkin an thlem a, an ina lengah an sawm thlu thei ta a. Chu pa hnên aṭang chuan Mizo ṭawng tlem an zir thei ta a, inbiakna mawl tê te chu an hmang thei ta a ni. Heta Mizo an hmuhte hi khawi khua nge an nih chu hriat phak a ni tawh lo va, kan mi hriat lar leh Chittagong thleng thlenga lo zu kal ṭhin Rothangpuia khaw mi an nih a rinawm hle.
Kasalong-ah chuan an dam thei ta mang lo va, Sap Upa chu khawsik leh santenin a nâ a, fur khuain a rawn nangching zui bawk a. A nâ chuan dam lam aiin zual lam a pan zel avangin June thla laihawl velah Rangamati-ah an let leh a, Chittagong pan zelin chuta ṭang chuan inenkawl turin meilawngin Calcutta an pan ta a ni.