Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 16 : Mizoram leh Sir Bampfylde Fuller

Kar hmasa khan Zosap­hluia sikul kum 1898-a a din kal zelin kum 1905-a Sikulsen a hrin chhuah dan kan sawi tawh a, chu chu Chief Commissioner of Assam, Sir Bamfield Fuller-an Aizawl a rawn tlawh zar a ni, tih nen. Hman ni khan Synod Press-a kan thawhpui thin proof reader Lalremmawia hian Bamfylde Fuller a ni zawk em, tiin min rawn zawt a. History of the Church in Mizoram tih bua J.M. Lloyd-a ziah ka lak chhawn thu ka lo hrilh a. Internet lamah ka bihchiang zui a, a hming dik tak chu Bampfylde Fuller a lo ni zawk tih ka hmuchhuak a, chhiartute ngaihdam ka dil e. Chutianga a chanchin ka han zirchian takah chuan a chanchin tlem azawng ziah law law hi a ṭhain ka ring a, ka han ziak ta a ni.

Sir Joseph Bampfylde Fuller K.C.S.I., C.I.E. : Fuller-a khan Mizorama zirlaite leh an sikul kha a beisei aiin a lo ṭha a ni ngei ang, sawi tawh angin kum 1904 February thla khan a lo kal a nih kha. Aizawl bawrhsap Shakespear-a khan mission sikul hmasawn dan leh an kalphung ṭha chu Mizorama sikul zawng zawng tan ṭhaa a rin avangin Assam-a zirna hotute pawh a lo zu sawipui tawh a. Fuller-a lo chhuah chhan pawh Zosapthara leh a enkawl sikulte chu a zu fak vang a ni bawk.

Fuller-a hi kum 1854-a piang, Pastor J. Fuller-a fapa a ni. A hming tawpah hian kan hmuh angin Knight Commander Star of India (KCSI) leh Companion of the Indian Empire (CIE) tih kan hmu a, hengte hi India rama a hna thawh ṭhat avanga chawimawina a dawn a ni.

India rama a lo luh hma hian Malborough college kal zo tawh a ni a, kum 1885-ah Indian Civil Service-ah lutin Commissioner a nihna hmasa ber chu Central Provinces-a Settlements and Agriculture department-ah a ni. Pa fel leh fing tak, tihtakzeta thawk mi a nih avangin sawrkar pawhin a hmang ṭangkai hle. Kum 1901-02-ah Secretary to the Government of India, Revenue and Agriculture Department-ah a thawh hnuah keini lo hriat ve chin, Chief Commissioner of Assam-ah hian kum 1902-1905, kum thum chhung a lo ṭang leh a ni.

Kan hriatthiam zawngin, Fuller-a chu a kaisang zel a, kum 1905, October ni 16 aṭangin kum 1906, August ni 20 chhung khan Eastern Bengal leh Assam province siam tharah Lt. Governor hmasa ber a ni a, Shillong aṭangin Dhaka-ah a insawn ta a ni. Partition of Bengal, tiha a phel lehlam, Easter Bengal leh Assam kha a ni. Bengal chu phel a nih tak avangin lawm leh lawm lo an inep hle a, Bengal chhunga Assam chu a tel zel avangin Assam mipuite an lawm hle a. Bengal chhak lama mite pawhin lawmpuina thu an thawn nasa hle. Chung zingah chuan Welsh mission pawh lawmpuina thawntu a ni a, Khasi ram leh Assam phaia an hna thawh ṭanpuitu a lo nih tawh avangin Fuller-a chu an fak hle a ni. Assam ram khawpui Shillong-ah chuan Fuller-a lawmpuina mei detin kawng an zawh hial a ni. Chutih lai vek chuan Calcutta-a Bengali Babute chuan nasa takin lungawilohna an lantir thung.

A hna thar chu kum khat pawh a thawh hmain kum 1906 July ni 15-ah banna a thehlut a, chutih laia Viceroy leh Governor General of India, Lord Minto chuan a lo pawmsak ta a ni. Kum 1906 August ni 3-a chhuak, Times of India chanchinbu chuan, “Gravest blunders ever committed in the history of British rule in India,” tiin a chhuah a. India rama British-in ro an rel chanchina thutlukna an siam sual lungchhiakthlak ber, tiin a chhuah a nih chu! August ni 7 chuan Dhaka-a a office chhuahsanin Fuller-a chu a bang ta a. Hemi ni hian Fuller-a an ui thu leh Viceroy-in a banna a lo pawmsak chu an tihsual let der a nihzia puang chhuakin Mosolman 30,000 zet Dhaka-ah an pungkhawm a. The Akhbar-i-Islam an tih, Bombay-a Muslimte aiawha thupuangtu chuan, “Finthlak loh tak zet” tiin Fuller-a banna pawm a ni chu an auchhuahpui ve bawk.

Indian Civil Service-a thawk lai (a hming an thup a), mi ngaisan hlawh tak mai hian Fuller-a chanchin Allahabad Pioneer chanchinbuah heti hian a ziak a: “We see the most brilliant man in the public service, the head of this distressful province, whose career has been epitome of the principles we profess, whose strenuous and single-minded devotion has already been instrumental in initiating reforms in every department of the administration, deserted by those who should know his merits best and removed from the Government that he was already making a practical success. He has shown sympathy with every honest aspiration of the people, he has done more for the true Swadeshi movement than any man in India, he is popular with nine-tenths of the millions over whom he rules, and of the charges that have been made against him, whether in manifestoes from Calcutta or in the columns of the Press, not onethousandth part is true.” tiin. Leh fuh tawk loh ka hlauh avangin ka let lo mai.

Fuller-a hi heti taka miin an fak a, a bang ta mai an ui thu an sawi hi amah an hriatchian vang a ni phawt ang. A hnathawh ṭhatzia chu chawimawina a dawnte hian a tarlang a, a awmna apiangah mipuiten an ngaina zel hian a mizia a phochhuak hle awm e. A banna thehluh chhan pawh hi a lungrunthlak asin. Chumi tifiah tur chuan Thangliana chanchin lo sawi daih teh ang.

Kum 1870-71-a Vailian hmasa kan tih pahnih zinga Mizoram chhim lam aṭanga lo kal kha General Brownlow-a ho an ni a, Chittagong Hill Tracts (CHT) Superintendent Thangliana (T.H. Lewin) nen an lo lut a nih kha. Mizo lalte nena sa ui tana, an sal mante chhuahtir kha Vailian tum ber a ni a, hlawhtling taka an tum an hlen theih chhan chu Thangliana a ni tih hriain Gen. Brownlow-a khan Thangliana chu sawrkar hotute hnenah a fak hle a. Thangliana kha Mizoten an ngainat em avangin Vailian haw hnuah pawh an zing tel a, an chunga rorel turin an ngen a, chutih laia CHT khawpui Rangamati pawh Mizote ngenna avangin Tlabungah rawn sawnin a rawn ṭhutchilh a. Kum 1872 aṭanga kum 1873 tawp thlengin Mizote hmasawnna tur ngaihtuahin theihtawp a chhuah a, Sawrkar aṭangin `4000 lai sawi chhuakin Mizote chu leileh te, ran vulh te, sumdawn te a zirtir a. Mizo lalte chuan hma an sawn theih nan leh rual an awh phah beiseiin Calcutta-ah a hruai thla hlawm a, Tlabungah Missionary sawm luh leh sikul din te kha a tum a ni. A tum a hlen hmain Darjeeling-ah sawn a ni a, chutah pawh chuan a ram mite hamṭhatna ngawt a ngaihtuah a. Rei a thawk zui lo. India mipuite tana hamṭhatna lam hawi lo va, a ram hausakna rut chhuak zawnga British sawrkar a che chu ṭha a ti lo va, a pensawn hun hmain a bang ta a ni. Calcutta aṭanga a chungchang an sawinaah chuan, “Sawrkar hian thurawn petu officer a mamawh lo va, thupek zawmtu zawk a ni, a mamawh chu,” tiin. Thanglianan Mizote hamṭhat nana sawrkar sum a luan chhuahtir chu an dodal a ni. A ram awp tan theihtawp a chhuah laiin Calcutta-a Bengali Babute rel leh hekna avangin Star of India chawimawina te dawng lo va, hming chhe taka Mizoram tlawh an khapsak tak kha Thangliana hi a ni.

Fuller-a chanchin pawh hi hetiang deuh tho hi a ni. British-ho leh Mosolman-hote, Assam ram mite tana ṭha ber nia a ngaih angin theihtawp chhuah a. Mahse Calcutta Bengali Babute rel leh sawichhiatna a tuar a, an thurawn chu sawrkarin a lo zawm zawk si a. A ram mite ṭhatna tur ngaihtuah a intih laiin, sawrkar thu lo kal thin chu an chunga rorel dan tur ṭha niin a hre thei lo va, banna a thehlut ta a ni.

Dhaka-a awm chhungin Governor chenna in tur hmun ṭha lai takah a ruahman a, chu in chu rei tak an luah hnuah tunah chuan Old High Court Building-ah a chang ta a ni. Dhaka University chhunga kawngpui lar ber hi Fuller Road tiin amah chawimawi nan an vuah. Fuller-a hi inventor an tih chhan pawh Indopui I-na laia an hman lar em em anti-gas alarm a hmuhchhuah vang a ni. Lehkhabu pawh a ziak nual a, chungte chu: The empire of India (1913), Studies of Indian Life and Sentiment (1910), The Empire of India (1913), Life and Human Nature (1914), The Science of Ourselves (1921), Causes and Consequences (1923), The Law Within (1926), Etheric Energies (1928), Some Personal Experiences (1930) leh The Tyranny of the Mind (1935) te a ni. Chanchinbu lamah article tam tak a ziak bawk.

Fuller-a ang hi mi tam tak an awm lovang. Mizote tana zirna in min dinsak a, sikul kalphung ṭha zawk min duhsak avangin sawrkar sikul leh mission sikul min khaikhawm sak a. Hmar lama sikul zawng zawng enkawltu atan Zosapthara a ruat a, chhim lam sikul enkawltu atan Sap Upa a ruat bawk a. Welsh mission leh Baptist mission kha tuna kan hrang ang hi a ni ngai lo va, kohhran pakhat angin, inlungrual takin kan awmho ṭhin a ni a. Hmar kohhran leh chhim kohhran kan inti tawn mai a ni. Chutianga kohhran inlungrualna karah chuan he missionary pahnihte hian Mizoram zirna chu nasa takin hma min sawn sak a. India ram puma ziak leh chhiar thiam percentage-ah pawh a chung ber ber kan hauh theihna te, India sawrkara officer-te leh kohhran hruaitu chhuanawm tak tak kan lo nei ve thei te kha han chhut ila, Sir Joseph Bampfylde Fuller-a te, Welsh mission leh Baptist mission thawh rah kan seng, ti ila kan tisual lo vang chu.