Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 272 : Robert Arthington-an Chanchinṭha hril a tum ve ta

Kar hmasa khan kum zabi sawmpakuana tawp lama Protestant kohhranten Chanchinṭha hril ṭul an tih dan kan sawi a, kha mi chhunzawm khan Robert Arthington-an Chanchinṭha hril ve a tum ṭan dan kan sawi ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni zel ang. Kum 1860 aṭanga kum 1900 in kar lai hi khawvel puma chanchinṭha hril uar hun lai ber nia ngai an lo awm thu leh an beih dan kan sawi dawn a ni.

Kum 1883 January-a chhuak Missionary Review Chanchinbuah Rev. Charles Lee-a chuan, “Kum sangkhat leh zariat chuang zet kal tawha Kristiante pun dan aiin tun kum 8 chhunga ramthima chanchinṭha hril hna kan thawh dan hi a nasa zawk a, Kristian pawh an pung chak zawk a ni. French lehkha ziaktu hmingthang Voltaire-an, ‘Kum zabi sawm leh pakuanaah chuan Kristiante hi khawvel ata an boral tawh ang’ tia kum 1760-a a lo sawi lawk chu a thleng dik lo mai ni lovin, a lehlingin a rawn thleng ta zawk a ni,” tiin.

Khawvela mihring pun chak dan mila chanchinṭha hril hna kan thawk dawn a nih chuan tuna kan tha thawh mek let sawm zetin kohhranhote kan ṭhan a ngai niin ṭhenkhat chuan an ngai a. Rev. Lee-a pawhin, ‘‘Hetiang taka ṭan ngai dinhmuna kan din mek avangin Kristian zawng zawngten Pathian hnenah ṭawngṭaia ṭap chungin dil ila, theihtawp chhuah ṭheuh tur leh tuna kan thawh dan let sawma hlawk zawka thawk turin kan ṭan a ṭul a ni,’’ tiin a ziak a ni.

Mi pakhat Joseph Cook-a chuan khawvel pum puia mihring tluklehdingawn khat hnena missionary tirh chhuah mamawh zat chu 20,000 a ni a, mi 50,000 zelah missionary pakhat tirh chhuah ṭul angin a ziak a. Wilder-a chuan, “Cook-a nambar hi a tlem lam mah a ni. Tun ṭhangkhat lian chhunga khawvel pum puia chanchinṭha thleng chhuak hman tur chuan Cook-a nambar sawi let li lai a ngai zawk ang. Missionary 1,00,000 pawh tam lua a ni lo, hetiang zat tir chhuak tur leh chawm zui tur hian Protestant kohhranho chu a chak tawk a. Ram hausaten rel kawng mel sang tam tak an zam chhuak a, ram ringrekte lai chatin tuifinriatte an infintir angin Protestant kohhranten tha i seng ngam ang u. Kristian ṭhalaiten Isua thu zawmin, thlarau bote hmangaihna nen, ṭawngṭai leh tihtakzetin, ruahmanna fel tak nen he hna thianghlim ber hi theihtawpa kan thawh chuan kum 20 chhungin khawvala hnam tin, chi tin hi kan thleng phak ngei ang,” tiin a lo sawi ve bawk a.

Dr. S. F. Smith-a chuan, ‘‘Khawvel puma Isua chanchin hril hna hi beiseinaa kan thlir mai piah lamah a takin a thleng mek a. Tu pa mahin a tawpa inchhirna leh beidawnna rah seng turin hna a thawk duh lo ang bawkin ramthima mission hna kan thawh mek hi chu khawvela hna ṭha, a tawpa lungawi lohna leh beidawnna min thlentu chu a ni tawp lo vang,’’ tiin ringtute a lo fuih bawk a ni.

Kum 1888-a Anglican kohhran chanchinbua The Great Missionary Failure tih thuziak chuan kohhran hrang hrang zingah boruak a siam deuh hak a. A ziaktu Taylor-an khawvela Chanchinṭha hril mek a nih dan a thlir a. Missionary-te hian an thawk sawt lovin sum tam tak an seng thlawn mai mai nia a hriat thu a tarlang a. Kohhranin an thawh mek dan aṭanga thlir chuan khawvel puma Chanchinṭha hril chhuak turin kum 3,00,000 aṭanga kum 10,00,000 vel a duh dawn niin a chhut a.

He a thuziak hi a helh pawlte chuan an chai laih reng a, a bikin Pierson-a chuan a bei nasa lehzual a. Taylor-a chu heti hian a chhang a, “Tûn dinhmuna khawvela zu ngawlveite simtir vek tur chuan kum 10,00,000 lai a ngai pawh a ni thei a, chu hna hautak turzia chu kan hria; amaherawhchu, a simte an tlem avang ngawtin he hna hi a hlu lo a ni lo. Beidawn chi pawh a ni hek lo. Chutiang chu Chanchinṭha kan hril dan tur chu a ni zawk ang,” tiin.

British missiologist ropui tak Edward Storrow-a chuan, ‘‘Missionary kan tirh chhuah dawnin a lo dawngsawng ṭha ngei tur hnenah zel thawk ila, dodalna leh harsatna tam tak kara tum luih tlat ai chuan, kan chi tuh a ṭo ṭha ngei dawn a ni tih kan hriatna apiang kan bawh rih hi tun dinhmunah chuan a ṭha berin ka hria,’’ a ti a. Hei hi mi tam berin an thlawp awm e.

Kum 1888 khan Chanchinṭha hril hna lama lo tui thar ve Robert Arthington-a chuan Missionary Review chanchinbu editor-te hnenah zilhna leh thurawn a pe a, “In mawhphurhna hi hre chiang deuh teh u, ṭawngkam dengkhawng leh uchuak tak taka ziak inhnialna eng eng emaw in chhuah fo hi a ṭha lo. Inhnialna a nih pawhin ṭawngkam mawi hnai deuh zawkin in chanchinbu hi chhuah zel ang che u. Khawvela Chanchinṭha la thlen phak lohna ramten Johana leh Luka ziak chhiar tur pawh an la neih loh laia he laia lo inhnial vak vak hi bansan a hun tawh e,” tiin lehkha a va thawn a ni.

Kum 1900 hmaa khawvela Chanchinṭha hril chhuah hman tuma bei nasa ber chu kan sawi tawh Pierson-a hi a ni a. Missionary inkhawmpuiah te, college leh school-ah te, chanchinbu lamah te a tlangaupui a. Chutianga kohhrante kaih harh tuma a beihna azarah kohhran hruaitu eng emaw zatin Pierson-a chu thlawpin an pui ta hlawm a ni.

Kum 1890 kum tir lamah khan Presbyterian kohhran hruaitu pakhat J. L. Stevens-a chuan Georgia state-a, Athens Presbytery inkhawmpuiah thu a sawi a. Chuta an thupui chu: ‘Khawvel pum puia ring lo mite, Muslim leh Juda-te hnenah kum 10 chhunga Chanchinṭha hril zawh theih dân’ tih a ni a. Marka 16:15 tlawhchhanin, “He thupui pawimawh tak hi kan kova tla, kan mawhphurhna liau liau a ni a, engah nge hril nghal lova kan khawtlai mai mai ang?” tiin kohhrante a cho va. Presbyterian kohhran chu kohhran dang entawn tlaka ṭan la tur leh Chanchinṭha hril hna thawk turin a fuih a ni.

A.W. Pitzer-a, Washington DC Pastor pawhin, ‘‘Chanchinṭha hi hnam tin chi tin tan a nih thu hi kan hriat chian chuan thawk lo thei kan ni lo. Kan sum neihte hi kan phal a, mission pawl hrang hranga thawk tur kan neih tawk chuan kum 10 chhunga hril zawh chu a theih ngei mai. Tun hi hun hnuhnung a ni a, tuna kan thawh loh chuan hun ṭha kan nei tawh lo vang,’’ a ti bawk.

Baptist Missionary Society (BMS) din champhaphak vawi 100-na denchhenin kum 1892-ah chuan mi tam takin Chanchinṭha hril runpui, ropui takin a thleng dawn ngeiin an ring a. Regions Beyond tih chanchinbu pawhin, “Carrey-a hun lai aṭanga kum 100 chhunga an thawh zawng zawng aiin tun kum 10 chhunga kan thawh dan hi a hlawk zawk thei a ni,” tiin a ziak a.

Robert Arthington-a pawhin heng mi ṭhahnemngaite thuziak hi rawn puiin, “Khawvela ring lote hnena Chanchinṭha hril chak dan tur ṭha ber nia ka hriat chu: Pawl hrang hrangte hian khawvel hi insem ila, mahni duhna lai leh tuina lama pawng kal mai lo hian, mumal takin inṭhen darh ila. Missionary kan tirh chhuah dawn apiangin London-ah inhmukhawmin kan thawhho dan tur leh thawhna hmun insem dan tur i sawiho ṭhin ang u. Senso pawh a tlem zawk ang a, pheikhai rualin kan thawk thei zawk ang. Mission field-a thawk mekte pawh a fing deuh leh rawn tlak apiangte chu be pawp reng bawk ila, tum thuhmun kan nih avangin thawhhona leh ṭanrualna nen chak takin kan hril zung zung thei ang,” tiin a rawtna a rawn siam ve a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.