Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 266: Tu nge Zoluti pa that a Zoluti hawn?
Kar hmasa khan Zoluti leh sal dang mantute hnu, Sap hovin Lushai Trail an tih mai an rawn chhui dan kan sawi a, Sawrkar hruaitu lian zawkten rei tawh deuh mah se, chhui zel turin an rawn hriattir na a, an bansan tak thu nen. Vawiinah chuan Zoluti pa kha tu thah nge tih leh Zoluti kha tu nge hawpui a, a hnu zelah tu nge kawl, tih kan chhui ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni zel ang.
Zoluti pa thattu leh Zoluti mantu nia inchhal hi mi eng emaw zat an awm a, tun hnu zelah mingo thattu nih kha intihtheihnaah an ngai emaw tih tûrin thil a awm a. Chapopui viau pawh ni se, a âwm a ni. Hla do chham hnan hial pawh ni se, tuma dem theih a ni lo’ng e. Phaitual runtu pasalṭhate zingah Zoluti pa thattu leh amah Zoluti hawntu nia an sawite han tarlang ila.
Ṭhuama: Ṭhuama hi Pastor Vanchhunga pa a ni a, a hming pum chu Vanṭhuama a ni. “Zoluti pa an thah khan Zoluti pawh thah ve nghal an tum a, Ṭhuama chuan a phal ta lo va, amah ngatin Zoram thlengin a paw haw a. Khua a thlen hnuah Sailam lal Bengkhuaia hnenah a pe ta a ni, ” tiin Chaltuahkhuma chuan a lo ziak a (Political History of Mizoram, 2001, phek 12). Hei hi ṭhenkhat sawi dan ve fo a lo ni awm e. Pi leh puten thawnthu sawia an lo sawi ve a ni a, sawi chhawn zelnaah sawi fuh tawk loh leh hming pawh hriat pawlh a lo awm a ni. Hemi chungchang thu hi zawtin James Dokhuma kha Kulikawna ama inah ka zu lenchilh a. Thil tam tak kan sawi dun a, Vanṭhuaman Zoluti hi a hawn reng em ni, tih ka zawhna chu heti hian min chhang a. “Ka pi khan, ‘Bengkhuaia khawho Vai run an lo haw chuan ka pa (Vanṭhuama) hovin Sailamah kan han kal a. Mingo naupang Zoluti chu kan en duh khawp mai a, Ka pa chuan, ‘Khuavang a ni lo maw?’a ti nghe nghe a, hetih lai hian Panglianhmunah kan awm,’’ tiin (February ni 17, 2006-a inkawmna, Kulikawn). Hei hian a sawi chian tak chu Vanṭhuama chu Bengkhuaia khuate rammutnaah a tel lo tih a chiang a. Kan hriat tel tur chu Zoluti mantu nih kha inchhuan theih tak pasalṭhatna lantirtu a nih rualin Vailianin an rawn hrem dawn, Zoluti mantu chu an that ang a, a chhungte pawh hrem tur an ni dawn, tih vel kha thu a thang viau a ni awm e. Engpawh nise, Vanṭhuama pa Vansuakthanga, Bengkhuaia upa min chu Zoluti kawltu ber a nih tak avangin a fapa Vanṭhuama hawn anga ral aṭanga an lo hmehbel kha thil âwm a ni tho, sal chu a mantuin an kawl zel si a.
Mingothatliana pu: “Mingothatliana hi Lunglei khaw bul Hrangchalkawna awm a ni a, a pu, a pa pain mingo a thah chawiin a hming an phuah a. A pi sawi dânin a pu chuan mingo a thah thu leh a lu pawh Sailamah a rawn hawn thute a hrilh a ni, ” tiin R. Vânlâwman a ziak a (Bengkhuaia Sailo, phek 49). Mingothatliana, Hrangchalkawna mi hian a pu chuan mingo a thah avanga a hming pawh hi a pu phuah a nih thu leh a chhuan viau thu chu Dr. J.V. Hluna leh Pu R. Vanlawma a lo hrilh a. Anni pahnih hian Mingothatliana chu ama inah kawmin an lo titipui a, amaherawh chu, Zoluti pa thattua han chhâl >m turah an ngai lo. (Dr. J.V. Hluna kawmna, May ni 18, 2008). Mingothatliana hi kawm turin kum 2006 khan kan va kal ve a, a lo awm loh lai a nih avangin kan kawm ve ta lo.
Chêmchâwma: Chêmchâwma tuchhuan, Lianhmingthanga chuan heti hian a ziak a. Châwma tia hriat lar ber a ni a, Cachar Vai an run ṭumin Sap pakhat thatin a fanu chu a paw haw a. A hlimchhawng thla hnih chhung chu Kawlriah a han awmpui a, chumi hnuah Bengkhuaian, ‘Hei hi zawng mi danglam a nih hi, keiman ka kawl ang e,’ tiin Sailamah a awmpui ta a ni. Vai an lo lian a, khuate an rawn hal chho zel a, Chawma chu hmanlai Suthlaha ang khan an tihlum ngei dawnin an hria a. Chawma nupuia vahpa Khumnawna chuan,‘Ka pa Chawma an thah chuan ka nî khawhar lutuk tur hi a ni thei lo ve. A thattuah min chhal ula, ka pa Chawma tuar ai chu ka tuar ang,’ a ti ta a (Bengkhuaia Sailo, phek 72, 73). Kan sawi tak ang khan heng hun lai hian Zoluti mantu, kawltu leh a pa thattu nih kha thil namai lo tak a ni a. Chhungkuaa hrem theih, dam khaw chhuah loh theih a nih avangin an lo insawi ṭhaih pawh kha thil awm tak a ni e.
Chhûngchungnunga: Pastor Challiana chuan heti hian a lo ziak a: “Kum 1871 January thla ni 23-ah Mizovin Alexandrapur an zuk rûn a, thingpui huan Sap Winchester-a an that a, a fanu Mary Winchester kum 5 mi lek hi an man a. A mantu tak chu Chhûngchungnunga a ni. Chumi ṭum chuan Vaiho tam fe pawh an man a, an rammu lo hawng chuan Sap naupangte chu michhiain kawl an hreh deuh va, chung hun laia chhim lam lal ber Bengkhuaia hnênah an awmtir ta a, a hmingah Zoluti an ti a,” tiin (R. Lalauva, Sal man Zolûti, p. 45). Chhungchungnunga hi khawi lam mi nge a nih kan hre thei mai lo va, rei tak kan zawn hnuah kan hre chhuak ta a, Chawma tia an koh, Chêmchâwma tia an koh bawk chu pa ti chemchawm, sa ṭha tak a ni a. A naupan lai aṭanga thau meng mawng a ni a, naupang inkoh fiamna, Sap ṭawnga nick name an tih ang hi a lo ni a. Synod office-a kum tam tak sum vawngtu kha Muka a ni a, a hming tak a lo ni hauh lo. Pastawr Liangkhaia pawh a hming tak ni lo mah se, a hmang hlen ta a nih kha, Muka ang thovin. Chutiang chuan Chemchawma tia an koh fiam, a hnua zela Zoluti pa ṭhattu leh Zoluti hawntu Chawma tia hriat lar chu a laihah hming, a hming ṭha chu Chhungchungnunga a lo ni reng a (Tribal Research Institute, Mizo Lal ropuite, 1996), phek 172, 173).
Chemchawma tu leh fate chuan Zoluti pa hi an pu thah ngei a ni, an ti a, Bengkhuaia thlah kal zel leh a khawper te pawhin chu chu an hriat dân a ni. R. Lalauva buatsaih, Mizo Sal man Zolûti leh Kristian Rammut tih buah chuan, ‘‘Zuala pawlte pawh a ruk a rala che an ni bawk a, an che ṭha hle. Sipai pakhat an kap thlu a, a silai an laksak ta... Kil khatah Chawma’n Winchester a kap thlu a, a fanu Mary Winchester-i’n thlaphang takin a pa hliam che thei tawh lo chu a kuah a, a kaptu Chawma lo tlan phei an hmu bawk si, thei leh thei lovin a pa chuan, ‘Naute, i awm dan tur chu Lalpan a ngaihtuahsak vek ang che,’ a ti hman chauh va, Châwma a rawn thleng phei a,’’ tiin (Lalauva, Sal man Zolûti, pp. 27, 28).
A dang lehah chuan Silchar Bawrhsap Edgar-a khan Zoluti an man tih a hriat veleh Suakpuilala hnênah hmeichhe naupang chu khawi khuaah nge an hawn tih a zawhtîr a, Bengkhuaia nu khuaah an hawn tih an rawn hriattir leh ngei a ni (Edgar, Notes on Lushais). James Dokhuma sawi d^n chuan Bengkhuaia nu khua hi kum 1871 hian Bengkhuaia khawper, Kawlri a ni, a ti (17.2.2006). Chawma hi Bengkhuaia nu khua Kawlria awm a ni.
History-a lan ve kan duh avanga kan khua, kan chhungte, kan pi leh pute hming, a dik lek dik lo pawh thlu lova pawngpaw ṭan tûk hi thil awm thei a ni fo va. Lehlamah chuan Sapho hrem hlauh avangin khang hun lai khan thu dik tak pawh an lo zep chang a awm thei ve bawk a lo ni. Chuvângin, thu dik tak hmuhchhuah zel hi kan historian leh ziak mite chuan an tum zel tur a ni a. Historian inzawmkhawm pâwl Mizo History Association-in ‘Zolûti (Mary Winchester) lak kîr lehna hi Bengkhuaia khua a ni a; amah ngei Sailama a chen lai a ni tih hi pawm a hahdam ber e,’ tiin July ni 4, 1995 khân thutlukna an lo siam tawh diam a ni (Bengkhuaia Sailo, p. 74).
Heti hian tlangkawmna lo siam ila: Zoluti pa thattu chu Chawma a ni, tih hi a chiang tawkin a lang a. Zoluti mantu pawh amah tho hi a ni a, an haw kawngah erawh chuan Chawma leh mi dangten an rawn paw haw a ni. A hming tak chu Chhungchungnunga a ni. Hmanlaia rammute an lo hmuah ṭhin dan angin Bengkhuaia chuan a khaw pasalṭhate rammu lo haw chu zu leh sa nen a lo hmuak a. An sal hawnte pawh lal remtihnain a mantu zelin an hawn a, Chawma pawhin Zoluti chu an khua, Kâwlriah a hawn ta a. Chawma te nupa, fa nei lo chuan an thiam ang tawka duatin an enkawl a. Artui leh kurtai te, theirah an hmuh theih ang ang leh an ngaiha chaw ṭha an hmuh apiangin an chawm ta a ni. Hetih lai hian Kâwlri chu Bengkhuaia nu khua, khaw lian lo tak a ni a. Bengkhuaian a farnu Chhâwnṭhiangi chu a pasal Zângkûna nên chuan Kawlri awptu atan a dah a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.