Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 253 : Lalngura hlauvin Sibuta a tlanchhia
Kar hmasa khan Lalnguran a nupui hual rawng taka chhun hlumtu Sibuita laka phuba lak a tum thu kan sawi kha kan chhunzawm ang.
Lalngura chuan an khaw ṭhenawma nula hmelṭha Darlalpuii a va rim ṭum khan a nuṭa Sibuta khan, “I duh phawt chuan i nei dawn nia, amaherawhchu, thang ka la kim lo deuh a, khuang ka chawi zawhah in innei dawn nia,” tiin a lo chhang a nih kha. Lal ni bawk, a nuṭa ni bawk Sibuta chhanna chu tha tawkah ngaiin ngaih ṭha takin a haw ta a. Sibuta lo chhanna hi Lalngura tan chuan ngaih ṭhat lohna tur engmah a awm lo reng a ni. Amaherawhchu, Darlalpuii laka phuba lak a tum dan hi Lalngura hian a hriat loh thil a nih avangin nula hmelṭha tak nupuia nei tura inngaiin hlim takin a haw ta a nih kha.
Rawnga taka a nupui hual chhun hlumtu Sibuta chuan a duhsak lo mai ni lovin, a lo bum a ni tih a hriat chhuah takah chuan Lalngura thin chu a ling ta a. Lal leh lal inbum nan chuan a tlawmngaihthlak a, a zahthlak a, nasa taka inhmuhsitna ni bawk a ni. Chutiang taka Hnamchawmpa hmuhsitna chu Sailo lal tan chuan tawrh mai mai theih a ni ta lo, A kawlhnâm a tat hriam a, a fei chuam a tuaihnum bawk a, Sibuta that turin a thawk chhuak ta a ni.
Lalngura hi Lallianvunga fapa a ni tih kan sawi tawh a, Hmuifang tlang vela lal a ni a, Sibuta erawh hi chu Sakhan tlang Serhmuna a awm laiin Darlalpuii hi sial angin a chhun a ni. Khatih hun lai khan Mizoram leh Tripura ram tih vel kha Mizoten an la hre lo va, an tan chuan an khaw sah apiang kha an ram a ni zel a. Tripura leh Assam ramah pawh va sat se, mi ram chhungah khua kan va sat e, tih lam an ngaihtuah pha lo. A rêng thuah British-in min awp hma kha chuan ramri reng kan nei lo va, Burma lam te, India lam leh Bangladesh lama kan chenna zawng zawng hi kan ram vek a ni. British-in min awp tak hnu hian Mizote chu kan awmna hmun ang zela ramri siam lovin, Sap ṭawnga ‘administrative convenience’ an tih, rorel awlsam nana leh thil tih awlsam zawk nan tiin lui luan dan ang hian ramri min lo siamsak a. Ṭiau lui hmangin Burma leh India rama Mizote min ṭhen hrang a, Khawthlangtuipuiin Bangladesh-a Mizote nen min ṭhen leh a. India ram chhungah pawh Tuiruang hmangin Manipur leh Assam-a kan unaute nen min ṭhen a, Langkaih lui hmangin Tripura lama kan unaute nen min ṭhen hrang bawk a. Pawi ti hle mah ila, sawi theih kan nei si lo. Tuan leh mang ata tawh kan lo khawsakna ram chu Sap-ho chuan ramri min rin sak hnanin tun thlengin Mizote hi ram hrang hrangah kan awm phah ta a, kan rilru pawh a inpumkhat hlei theih ta lo a nih hi.
Lalngura hian phuba la tura Sibuta khua a panna hi a thui tham hle mai. Hmuifang tlang aṭang chuan khaw thlang lamah Tlawng lui dung zawhin, Tut lui leh Teirei lui te kanin Langkaih lui a kan leh hnuah Zampui Tlang a chuang chhuak ang a, chutaṭang chuan chiang takin Sakhan tlang chu khawthlang lamah a lo lang tawh ang. Kan pi leh pute hun lai ata Sakhan tlang hi kan lo khawsak tawhna a ni a, Serhmun khua pawh hi kum 200 chuang kan lo luah tawh a ni. Kum 2007 khan Zampui tlang dung kan zu fan ṭumin Vanghmuna kan awm laiin Serhmuna Mizote chu Tuikuk helhovin an tihṭhaih a, an khua chhuahsan tura an vau reng avangin an hlau chu Vanghmun, Behliangchhip leh Tlaksih velah hian an rawn tlanchhia a, kan lo khawngaih khawp a. Chutih lai chuan Serhmun khuaa Mizote chu in 20 emaw lek an ni a, serthlum huan siam chu an eizawnna a ni ber a. Chung hun lai, kum 1990 chhovah chuan Mizorama khawthlang lama awm Tuikuk hel ṭhenkhatin Mizote an suam a, an that a, chu chuan Mizote thin a tirim a, buaina reh mai thei lo a awm zui tak avangin kum 1997 lamah chuan Tuikukho chu ram ṭhenawm leh an mi leh sate lo awm rengna, Tripura ramah an pem a, Kanchanpur-ah khuan refugee camp siamin an dahkhawm a, chung chu Vanghmun aṭangin kan thlir a. Tuikuk kan ti na a, tunah chuan Mizoramah Bru hnam an intih avangin kan pawm tawh a, Tripura ramah chuan Reang an inti thung a ni. Keini pawh hi tun hma chuan Bengali-hovin Kuki tiin min ko va, Sailo kan ni emaw, Ralte leh Hmar pawh ni ila, tlangrama lo neiho zawng zawng hi Kuki tiin min lo ti vek a, hnam hming pawh ni lovin, ngaw ṭhiat a, hal a, lo nei miho sawi nan an lo hmang a ni. British-ho pawhin Lusei hnam chu Lushai tiin min ko vek a, Lushai Hills tiin Mizoram chu min lo ziahsak ṭhin a ni.
Lalngura phuba la tura a kalna lamah lo let leh tawh ila. Kan sawi tawh ang khan Sibuta hian rawng taka Darlalpuii a thah avang hian an lal mah ni se, a khuate hian an ngaina lo va, a tlang tla lo zui hle niin kan pi leh puten an sawi a. Tlangvalho thinrimin Sibuta chu thah ve mai an duh thu te pawh an sawi ru sep sep ṭhin a ni awm e. Chutiang dinhmuna a awm avangin a inralring reng a, a khawnbawl upa te zingah pawh hmelma an awm leh awm loh a thlir ru reng ṭhin a ni. Lal a ni a, zalen takin a duh duh a ti thei chungin a khuate chu a ruk takin a hlau a, Darlalpuii thlarau chuan a mumang lamah te pawh a tibuai hle a ni awm e. Serhmun khua chu nuam a ti ta lo va, a khuate an thinrim tih a hriat reng bawk avangin a inngaihtuah buai hle a. Khaw thar sata insawn te pawh a ngaihtuah a ni ang, chutih lai chuan Lalnguran phuba lak tumin a rawn pan mek tih a hre leh ta nghal a, bikbona a zawng ta a ni.
Z.T. Sangkhuma chuan, “Sibuta awmna tlang chu a pan ta nal nal a, a thlen chuan daifemah Darlalpuii te nufa inah chuan a lut ta rawih a. ‘Khawnge Darlalpuii’ a ti nghal a. Darlalpuii nu chuan eng danga chhang ta lo chuan a ṭah khum ta phut mai a. Chutaṭang chuan Lalngura chuan thil awmzia a hrethiam nghal mai a, a thinrim chuan kawlhnâm a phawi a, Sibuta that turin kal chhuah nghal mai a tum a. Mahse Darlalpuii nu chuan, ‘Chhuak mai teh suh khai, thil awmzia a chin chhuakin kan sawi dun dawn nia,’ a ti a, a dang bet thei hram a. Hlim lo zetin zanriah an kil dun a, Darlalpuii nu chuan rilru na tak leh mittui sur zung zung chungin engkim a hrilh ta vek a. Lalngura thin a tuar ta lo va, a tho thut a, ‘Khaw nge, Sibuta lu kan han la teh ang,’ a ti a, a chhuak ta a. Mahse, hrilhrutu a nei a ni ang, Sibuta chu a zan a zanin a tlan bo a, Lalngura chuan thah tum teh mah se, a zawng hmu zo ta lo a ni,” tiin a ziak a (Mizo Lal Ropuite, Sibuta, phek 49-50). K. Zawla chuan, “Atuk khua a lo var chuan hmeithai khawngaihthlak tak mai chu a lungchhe insum zo lo chu a ṭap chhuak ta phawng mai a, heti hian ṭah hla a chham a: “Darpui, ka en phal loh ka neichhun, Nangmah khawngaih ṭhintu Lalngura a lo kal asin, Biak dan pawh i nu hian ka thiam lo ve, Nangman kam khat talin i be dawn lawm ni?” a ti a. Lalngura thinin a tuar ta ngang lo va, Sibuta lu la turin a kawlhnam leh Chemte hriam deuh mai kengin a chhuak lui ta a. Lal kawt Farṭuaha Darlalpuii lu tar a hmuh chuan Lalngura chu a thinur lehzual a, chuvangin a tum ruk chu a chapchar lo thei ta lo a ni. Lal inah chuan upa zing zu in an lo awm khawm a, ‘Khawnge Sibuta?’ a ti a. Thah tuma lo kal a ni tih an hre thei mai a, an phâwk hrâ hlawm a. ‘A awmna rang takin min hrilh thuai rawh u,’ a ti a. A nupui leh upate chuan, ‘Varṭianah a leng chhuak a, a lo la haw lo a ni. A kalna chin pawh kan hre hauh lo mai,’ an ti a. Lalngura chuan a zawng vel chiam a, dai vel leh ramhnuai pawh a zawng chiam a, mahse a hmu zo lo va, a haw leh ta a ni.
“Sibuta hnenah hian Lalngura lo thlen thu leh Darlalpuii nu inah a awm tih an lo hrilh ru a lo ni a, a hlauh avangin ka mi zan pawh kha a muhil ngam lo va, varṭianah a tlan bo a lo ni a. Lalngura khan Sibuta chu hmuin that dawn mah se, tuman an chhan duhin a ring lo. Lalngura chuan Darlalpuii nu chu Sibuta lakah a hlauhthawnpui a, a khuaah a hruai haw ta mai nia ring an awm,” tiin a ziak bawk a (Mizo Pi pute leh an thlahte chanchin, 1989, phek 171).
Lalngura hlauva Sibuta tlanchhia hi khawiahnge a tlan kan hre phak tawh lo. Kan pi leh pute hian sawi tur an hre lo va, Lalngura leh Sibuta khuaa tlangvalho hian an that a, an zêp ral ta nge sawi tur kan hre lo. B. Lalthangliana chuan, “Sibuta hun hnuhnung leh tawp tak dan hi khawiah mah hriatna awm lo va,” tiin a lo ziak a (Mizo Chanchin, 2014, phek 166). Sibuta chu Tripura Maharaja hnuaia Mizo lal zinga a ropui tak, Darlalpuii sial anga a chhun avangin mi sawi hlawh ber chu a ni chiang mai. A hun tawp lam sawi tur kan hre lo kan ti na a, Liangkhaia chuan kum 1794 velah Sibuta chu a thi a, a thihin Tlawng lui phai ami lung lianpui a lungphun atan an zawn chhuak a, Tachhip tlang an thlen zo lo va, tuna a lungphun awmna Aizawl aṭanga mel 13 a hlaah hian an phun ta mai a ni, ṭhenkhat chuan Pawite an phun hnam ti te pawhin an sawi ṭhin,” a ti (Mizo Chanchin, 2002, phek 86).
Lalnguran a khua a chhuahsan hnu hian Sibuta chu a bihrukna aṭangin a lo chhuak a, a inti lal leh ta em em a, mah se, a khuangchawi aṭanga thla khat lekah a bawrhsawm ṭan ta a ni, tiin K. Zawla chuan a ziak a (phek 171). Darlalpuii a thah hnu hian dam lai lung a phun a, chumi hnu lawkah Tachhipah a thi niin a ziak a (Phek 173).
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Sibuta chanchin hi sawi chhunzawm kan tum ang.