Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 241 : Zosap hmasate rawn chuan chhuahna Tlawng kaite
Kum hlui December thla laihawlah khan kum 1890-a Mizoten zalen nana British do runpui an neih hlawhchham chhan kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan kum 1891 aṭanga Tlawng kaia Zosapte lo chhuahna hmun, kan hriat pawlh nawk nawkhote sawi chian kan tum ang.
Mizorama Sap sipai lo luhna hmasate chu chhim lamah a ni vek mai a, kum 1860 lam aṭangin Khawthlang tuipui rawn zawha lo lut an ni hlawm a. Hmar lamah chuan kum 1871-ah Tuivai lui kana Vailian lo lut kha kan hriat hmasak chu a ni awm e. Mizorama British officer rawn ṭhu hmasa ber pawh Thangliana kha a ni a, kum 1872 chawhnu lam aṭangin kum 1873 kum tawp thlengin Tlabungah a ṭhu a. Khawpuia Tlabung din a tum dan leh Mizote hmasawnna tura ruahmanna a siam ang khan thil kal zel se chu Tlabung hi Mizorama khaw pawimawh hmasa ber a ni ngei ang a, Mizoran khawpui a ni ang tih a rin theih a ni.
Zosap lo lut hmasa te erawh kha chu British Sipai officer-te kawng sahenah an lo lut ve a, Sipai leh ram awptu ten an hma khaw ngai ngar ngara min awp ang kha ni lovin, Mizote hmakhua ngaiin an lo lut thung a. Chuvangin ram awptute pawhin missionary lo lut tute chu an vau lawk a, ‘Ram rorelna kalh zawngin emaw, British do zawng emawa mipui fuihpawrh te, sawisel te’ kha an khap a, thu an tiamtir hial hlawm a ni. Chutiang chuan British vaukhanna hnuaiah Zosapte an lo lut a, Zosap zinga an thu zawm lo Rev. Dr. Fraser-a pawh bawrhsap Kawlsap (H.W.G. Cole) nen an inbei chiam a, Mizoram aṭangin an chhuahtir ve ve tak nghe nghe kha.
‘Zosap’ kan tih hian Mizorama missionary Sap lo lutte kan sawina a ni a, ṭhenkhatin ‘Zosap missionary’ tia an sawi leh ziak han hmuh hian a chuang tlai deuhin kan lo hre ṭhin a. Chuvangin kan mi hmasa ten Zosap an lo tih chu British officer-te ni lo, Sap missionary-te an sawina bik a ni tih hi hre chiang ila a ṭha awm e. Zosap lo lut hmasa ber chu kan hriat angin Rev. William Williams-a leh a ṭhiante pathum an ni a, kum 1891 March ni 15-ah Tlawng kai pakhat, Kutbul lui chhuahah an lo chuangkai a nih kha. He mi ni hi kum 2014 aṭangin Mizoram Presbyterian kohhran chuan ‘Chanchinṭha thlen ni’ tiin a serh a, infuih thar ni atan a hmang zui a, inkhawm pawimawh takah a chan ta a ni. He kutbul lui chhuahah hian Mizoram Presbyterian Kohhranin lung a phun a, ṭawngṭaina in te pawh a siam a ni. Hei hi Mizorama Zosap lo chuan kaina hmasa ber chu a ni. Anniho hi Kutbul lui chhuah aṭang chuan lo chho zelin Changsil kaiah an lo chuang chhuak leh a, a chhak tlanga Changsil kulhah an riak nghe nghe a. Williams-a ang thovin kulh hotu chu Welsh mi, Capt. Williamson-a a lo nih avangin khual ṭha thlenin a lo thleng a ni. March ni 20-ah Aizawl an thleng a, thla khat vel an cham hnuah April ni 17-ah Aizawl chhuahsanin Changsil an pan a, April ni 18-ah Changsil aṭangin Silchar panin an haw leh ta a ni. Sawrkar lam mi, zin veivak te pawhin Tlawng dunga Silchar an pan dawn chuan Changsil kai aṭangin lawngah an chuang ṭhin a ni.
Kum thum hnuah kum 1894 January thlaah Pu Buanga leh Sap Upa an lo lang ve leh a, anni hi chu Kutbul chhuahah lo chuang kai lovin, Changsil kaiah lo chuang chhuak hek lovin, Sairang thlengin lawngin an lo kal a ni. Sairanga an thlen ni tak chu January ni 11 a ni a, Mizorama kohhrante leh sawkarin ni pawimawh takah siamin Sawrkar leh kohhran ofiice-te pawh chawlh a ni. Williams-a te lo chhuah lai khan lawnga an kal thui theih ber, lawng kai chhak ber chu Changsil kai hi a ni a, Sairangah lawng a la thleng thei lo. Chuvangin Changsil kaiah hian kum 1871 lam aṭang khan Vai sumdawngin dawr an siam ṭhin a, chuvangin Changsil dawr an lo ti bawk a. An dawr siamna lai chu lungpher pialtlep inkhawh zuina lai a nih avangin Lungpher dawr ti pawhin an lo sawi ṭhin a ni. Changsil kai leh Sairang inkarah hian suar chhia, lawng kal thei lohna a awm a, lui laiah lung ding khep khup chu a inphah thla zui mai a ni. Khatih laia Bawrhsap Davis-a remtihnain sipai hotu ber Ṭhenṭiauva (G. H. Loch) khan kum 1892 kum tawp lamah khan gelatine bomb hmangin he suar hi a phin darhtir vek a, a chhak lama suar te nau deuhte pawh a hal darhtir a, Sairang thlenga lawng a kal theih nan a lo siam a ni.
Kum 1897 August thla tawpah Zosaphluia a lo lut ve leh a, ani pawh hian Kutbul lui chhuah te, Changsil kaiah te lo chhuak lovin Sairang thlengin lawngin a lo chho a ni. Chuvangin August ni 31, 1897 hi kum 1972-a Synod Inkhawmpui chuan Ramthar Board-in an rawt angin he mi ni hi Synod Ramthar Ni atan an pawm a, an serh ta zel a ni. Synod Ramthar Board chuan he mi ni tak hi Zosaphluian Mizoram a lo thlen ni nia ngaiin he rawtna hi an siam a. Amaherawhchu, Welsh Mission Report-ah chuan Zosaphluia Aizawl thlen ni tak hi August ni 30, 1897 tiin a inziak, After a journey of 19 days from Silchar, they reached Aijal on 30th August. Here they were welcomed Messrs. Lorrain and Savidge, tiin kum 1897-a report-ah chuan a inziak a. Zosaphluia awm tawh hnuah pawh kum 1898-a report-ah chuan, As stated in our last report our first missionary to Lushai (the Rev. D.E. Jones) arrived there on the 30th August, 1897, tiin (Reports of the Foreign Mission of The Presbyterian Church of Wales on Mizoram 1894-1957, phek 2 leh phek 3).
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah chhunzawm kan tum ang.