Guest writer
PL Liandinga
DP & AR
Sorkar hnathawk ve lem lo leh sorkar inrelbawl dan tem chhin ve ngai lem lo tan chuan DP & AR han tih mai hian a bangbo theih deuh awm e. A tawi zawngin, DP & AR chu State sorkar-in sorkar hnathawkte a enkawlna Department hi a ni. Directorate lamah chuan Establishment section ti te pawhin an sawi. State sorkarah chuan Department of Personnel and Administrative Reforms tiin an vuah a. Chu chu a lam tawiin, DP & AR tiin an sawi ta a ni.
Tun hnaiah mi nawlpuiin kan ngaihtuah ngai lem loh leh Department langsar lo angreng tak, DP & AR chungchangah rorel lai Party thuneitu sang (PAC) leh MZP te an inrawlh a. Hetiang thil hi kan hriat ngai loh leh tih awm loh tak a nihna te pawh awm thei a nih avangin DP & AR chungchang hian ngaihven a hlawh lo hlei thei meuh lo.
Hetia DP & AR lo lar ta hluai mai hi a lawmawm nge a lawmawm lo tih ngaihtuah tham te pawh a ni. Mipui hian sorkar ṭha leh sorkar fel kan ngaihtuah phah ve deuh ang em aw tih theih a ni a. Sumdawnnaah te, hnathawhnaah te leh inrelbawlna thilah hian a bulṭhut lam ngaihtuah tel lem lo hian kan hnathawh lang thei chi te, chawplehchilha kan hlawknate ngaihtuah a awl viau a. Chutih laiin hnathawktu enkawl dan hi englai pawha pawimawh a ni si.
He DP & AR-ah hian mi dik leh mi fel an awm loh chuan kan sorkar inrelbawlna hi thuk takah a kawrawng thei a. Mi tam takin an chanvo hmu lovin, mi tlawn thiam leh hna tak tak thawh dawna rintlak lem lohten kan sorkar hi a lairilah mipui hriat hauh lohvin, an pawngsual ngar ngar thei a ni tih zir chhuak ila a duhawm ngawt mai. DP & AR enkawltute an inthlak avangin aikal kan titawp thei a, Office kai hunbi dik zawk kan hmang thei a. Hetiang kan tih theih nachhan hi sorkar inthlak hnua DP & AR enkawltute vang a ni. Sorkar kal ta lamah khan aikal kha an pung thur thur a, Mizoram sorkar hnathawh kalphung a buai zo mai ang tih khawpin aikal thawnthu kha buaipui a ngai a. Sorkar inthlak aṭanga kum hnih chhungin aikal thawnthu a tawp ta a. Office kai hunin ngaih pawimawh a hlawhin sorkar hnathawkte an zahawm lehzual ta sawt a. DP & AR enkawltu danglam deuh neih chu Mizoramin kan chhawr khawp mai.
Tunhnaia DP & AR chungchanga ZPM Party-a roreltu sang, PAC-in thu leh hla an han nei te hi chu ṭhuthmunah pawi ka lo ti viau a. Sorkar Department inrelbawlna thilah hian eng Political Party mah hi inrawlh thuk lo se a ṭha hle a. Rorel lai Party PAC meuhvin hetianga Mizoram Secretariat inrelbawlna thila aw an nei hi a fel lo hlein ka hria. A chhan pawh a thawktute hian an thawk dik lo va, an hlemhlein rinawm lo takin thil an ti e tih thu vang ni lova hetianga Party an inrawlh hi han ngaihtuah mai pawhin a mawi lo va, tih ngai loh niin a lang a. An inrawlh nachhan ni thei ber tur chu rorel lai Party-a tu emaw, thusa tak leh thil chawk kawi thiam takin a duh angin a duhsak zawngte a thun thei lo emaw, tute sawn kual (Posting & Transfer) chungchangah emaw lungawi lohna a nei a nih ngawt loh chuan ‘A thawk dik lo va, 6% a lo ei ve ṭhin a,’ tih emaw lam sawi tur awm hauh si lova hetianga tih a nih chuan chhan eng emaw tak a awm a ni - chhan awm lovin hmawlhte pakhat pawh leiah a tla si lo va.
Hmanah khan Congress ṭhalaite khan Office pakhat an luhchilh a, Office bungruate an suasam nual a, khatianga Office suasam kha Mizoram Political Party dangin an tih ka hre hauh lo va, ka hresual emaw. Mizorama thil thleng atan hian duh leh duh loh hi kan nei ve thiang a, a duh fir ber tur pawh kan ni - hnam dang zawng zawng aia ṭawngṭai tam, inkhawm tam, ṭhenawm khawveng inzah tawn kan ni bik tlat si a. Tun hmaa Congress ṭhalai thiltih aia Office kalphunga inrawlhna nasa zawk mahin ZPM Party PAC (Political Affairs Committee) te chu an inrawlh ta a. Hetiang hian Political Party rorelna sangah hian sorkar Department enkawltute siksawi thu hi rel fo tawh tur em ni ang? Tun ṭum DP & AR siksawi chungchangah hian thawh dik loh leh hlemhletna thawnthu reng ka bengah a lut ve lo va, chuti chunga Political Party ten sorkar ni tin inrelbawlna thila sawi an nei ve ta hi tu hova ngaihtuah nge tih mai awl tak a ni.
Rorel lai Party te hian rorelna an chan chhung chuan duh duh dana thilti thei emaw ka nih intih mai hi awl tak a nia, eng emaw chen chu a tih pawh an ti thei reng bawk a. Mahse hei hi thil ṭha a ni ngai lo. Sorkar Office inrelbawlna pangngai hi chu a kal reng a, hetiang va khawih buai emaw, va inrawlh thuk luattuk emaw hi chu thil chin loh chi tak a ni. Tun ṭumah phei chuan an inrawlh chhan deuh bera lang hi sorkar hnathawk sang tak pakhat a niin a lang a. DP & AR chungchanga Party mit timim thei deuhtu nia an sawi lah mi dik leh mi rinawm (a man of integrity) a nih thu an sawi vek a. Mi dik leh rinawm ngaithei lotu Party nih hi a ngaih ṭhatthlak loh. Sorkar hnathawk kan tehna tur chu englai pawhin, ‘A rinawm em? A thawk dik em?’ tih a ni a. Chumi piah lama Party mi te ngaihsak lehzual tur emaw, Political influence emaw duh vanga sorkar hnathawk ngaih theih loh hi chin zuitlak loh tak a ni.
DP & AR Minister pawh Party chuan a ngaithei lo ni awm takin a lang thei a. Chuti ni se tun hnuah hnathawh kawngah dikna leh rinawmna chungchang sawi ngam zel tur kan ni ang em? Party duhdana kal thiam leh Party hruaitute tihlawm tum sorkar hnathawk emaw, Minister emaw kan duh em ni? Duh hun huna mi rinawm ngaithei lo chung sia duh huna rinawmna leh dikna chungchang sawi ve leh hluah ringawt ṭhin hi mipuiin eng chen nge kan âwih peih dawn? Kan Minister phei chu Mizorama thil la awm ngai lo, aikal titawptu a ni a. Hetiang Minister hi kan rorel lai Party PAC chuan a ngaithei ta lo ni ngei tur a ni.
DP & AR chungchang hi hetianga siksawi hun lo lai tak te pawh a tih theih ang. Thu eng emaw a awm a, vantlangin kan hre ṭhup a. Sorkar hna kalhmang leh thil awm dan hre pha tan chuan Tourism Director-in a hna a bansanna thu, Chief Minister hnena a thehlut ngawt pawh kha zialo tak a ni. Sorkar hnathawk, chinchang engkim hre tura ngaih khawpa hna sang thawkin Chief Minister hnena a banna a thehlut kha ngaihtuah tham a awm. Thil dang zawng zawng a lo thiamin a lo hria a nih pawhin banna lehkha thehluhna tur a lo hre fuh lo palh hlauh a ang ngawt mai. Director chin chuan a banna lehkha chu Chief Secretary emaw, Secretary hnenah emaw theh lut tur a nih laiin Chief Minister-ah daih a thehlut a. Sorkar hnathawkte tihdan tur phung kal pelin kha banna kha thehluh a ni.
MZP lamin DP & AR chungchanga aw an lo nei ve mai kha a makin an tih awm loh tak thil an ti a ni. Sorkar hnathawk rawih nawn duh lotu pawl leh kan rin rawl berin rawih nawn a rem loh thu sawitu Minister leh Secretary an bei chhunzawm ta mai kha, an hmalakna chanchin (history)-ah an pawl tana ser siamtu a ni ngei ang. Zahawmna hi rorum taka chet phutnaahte a innghat ngawt lo, hun rei tak chhung dikna lama ṭan theihnaah te, rinawm taka awm reng theihnaah te, kan tan hlawkna awm dawn mah se dikna leh rinawmna kawng chu hlawk lo zawk turah pawh zawh tlat theihnaah te a awm. Hlawkna chawpchilh hmuh dawn vanga kan tih awm loh tak tih hi a zahawm lo. A lehlamah sorkar hnathawk rawih nawn duh lova Office hial khartir si a, chu thu ken tlang tuma tha thawhtute ngaithei lo anga lan leh si chu thil inkawkalh a ni. Sorkar department ni tin inrelbawlna thila inrawlh lek phei chu zirlai pawlte tihtur ni lo hlein a lang.
Mipui nawlpui hmuh phak loh chiah kawng kawi lehlamah hian eng buaina hrui emaw hi a inzam hnawk a, chu hrui hnawk hnuk aṭang chuan zai khat te tein buaina leh thil tih àwm loh tak tak hi a rawn inzam chhuak a, chu'ng chu ṭawngkam thiamna hmangin a mal malin kan sawifiah mai em ni tih awl tak a ni. Chu'ng thute leh ngaihdan awm thei hrang hrangte chu sawi vek loh pawh a ṭhain a rinawm. Kan Minister te leh kan sorkar hnathawk liante hian an hna hi rinawm tak (with integrity)-a an thawh chhung chuan Party leh NGO te hian i bawhbuai lo teh ang u. Dikna tel lo (without integrity)-a an thawk a nih pawhin a pawng a puiin eng Party leh NGO te mah hi sorkar hnathawhnaah hian i inrawlh lo vang u.