KA TU TE HNENA KA HRILH THEIH TUR CHU

Heng ka mita ka hmuh leh ka benga ka hriatte hi ka tute hnena ka hrilh hman lo a nih pawhin ka thu ziah te hi an la rawn hai chhuak maithei a, chutih hunah chuan a hmuha ka hmuh, a hriata a ka hriat a ni tih rawn hria se ka duh.

‘Mizoram buai (1966) hnua State kan han nih a, kan kuta kan ram chhung rorelna chu a awm pumhlum titih takah khan kan Kristianna leh kan Mizo tlawmngaihna kalh zawngin nasa takin kan kal a tih loh theih loh va. Kan Kristianna chuan dik tak leh rinawm taka awm turin min zirtir a, kan Mizo tlawmngaihna chuan mahni chanvo aia mi dangte chanvo dah lian turin min zirtir si a.

‘Congress hunlaiin Delhi Mizoram House-ah S.P Singh a awm a, a duh duhin Mizoram sorkar pawisa chu a suasam a ni hrim mai a. Mahse Mizoram sorkar khan a zilh ngam tlat lo. Mizoram House, Vasant Vihar-a awm hrim hrim khu MNF hunlaia sak a ni a. An sak zawh hlim khan tuilumna an tihnun chuan TV te a tihnun theih loh va, pindanah tuite kha a far thei a. MNF sorkarin Mizoram House an sa chhia te, Congress sorkarin S.P Singh-a an ngam lo titih tlatte kha thuneihna zawh loh vang te, sum hmaa duap kaihna vangte ni ngei tur a ni.

‘Mipui chuan beiseina nen ram hruaitu kan han thlang thar ṭhin a. Kum sawmte beiseina nen kan thlir hlawhchham hnuah beidawngin roreltu awm lai paihin party pakhat dang kan han thlang leh ṭhin a. Mahse anni chuan an sulhnu ṭhat em vangin mipuiin an thlang ta ni lovin, sorkarna chelhtu Party nin vang chauhvin anni chu an thlang a ni tih an hrethiam thei tawh lo. Hnam thuthlung kengtu ang deuhva insawite chet dan enin an thuthlung ken zahawmna chu mipuiin kan hre lo. Eirukna lakah an fihlim lo va, hleih neihna lakah an him lo va, hmathlir neih ṭhat thuah chhuan tur engmah an nei lo. Party pakhat lahin an elpui Party tlak hunah anni chu mipuiin an lam an hawi mai ang an ti a ni ber a. Elpui Party-te sorkar sawi hnawm chiam a, chumi azara lalna chan a, duhtawka inleng chu an politics hriat ve chu a ni.

‘He Party pahnih, Congress leh MNF te hian ram hruaitu ni ve ta hlawm ila kan tih theih loh tur ni lo, kan tih duh loh tur kha an ti an ti mai a. Inthlan dawn te chuan vantlang hmaah, ‘Kan sorkar chuan cheng nuai khat kan sem ang,’ Party pakhatin a’n ti a. Party dangin chumi hnuah, ‘Keini chuan nuai thum kan sem ang,’ te an han ti a. An zak reng reng lo va. Mahse mipui beiseina chu a chau tawh khawp a, ‘Sorkarah hian beisei tur dang engmah a awm chuang si lo va, pawisa fai tal kan lo dawn ve chuan a ṭha mai,’ te an ti mai mai a. An sawi angin Mizoram sorkar chuan inkal pawhna kawng a siam ṭha thei lo va, damdawia inenkawlna turin damdawiin te a thuam chak thei lo va, ei leh bara kan intodelhna turin hmalakna tak tak mipuiin kan hmu lo va, pawisa nambar tam pui pui an sawite chu tute ipteah emaw a lut ral mai maiin kan hria a. Rorelna chelhtu Party azir zelin a hlawkna teltu tur mihring mimal an inthlak kual mai mai tih mipuiin kan hmu a. Party pahnihte chu kum sawmthum chuang chhunga inlal chhawk tawh an nih avangin an member bakah chuan mi an awm tam thei tawh lo vang tih ngaihtuah theih tak a ni. Chu chauh ni lovin kan ram hruaitute chuan eng thil pawh tiin pawi eng ang pawh khawih mah se, kawrchung leh inthuamna mawi tak nen zahna tel miah lovin thu an han sawi a, Pathian hmingte an han lam a. An hmel kan han en a, an inchei nalhin an zahawm hmel nasa si a, mipui khan harh leh chuan ngaihna pawh kan hre lo.

‘Sorkar laipui aṭanga pawisa sawi chhuah kha thil ropui ber a ni a. State kan nih tirh chuan nuai an sawi a, a hnuah chuan maktaduai an sawi a, 2023 a lo thlen meuh chuan vaibelchhe bi hlirin pawisa kan sawi ta. A hman dan dik leh dik loh thuah an inhnial bur bur a. Nuho tuikang nghahnaa an inhau ang maiin pakhatin thil dik lo an sawiin a dangin an thusawia an dik thu sawi ta lo chuan; a sawitu pawh engmah an nih bik lohzia te, thil danga an fel lohna te an sawi a. Politics rui tawh laklawh hi chu khawvela mihring kaih harh huphurhawm pawl tak an lo ni si a, manganthlak tak a ni. Chutiang chuan fel lohna reng reng sawi chhuah a nih chuan fel lohna dang buaipui tur kan nei zel a. Kan Assembly House-ah ngei pawh Mizoram Chief Minister chuan contractor te hnen aṭanga an Party-in za zela pathum an laksak ringawt chu a dik lo tih an sawinaah, ‘Mi dang pawhin za zela sawm te pawh an la ve tho,’ tia a sawi lai hmelte pawh kha a taka hmu pha zingah kan tel ve asin.

‘A tu ve ve pawh sorkar ve ta fam chu, an sorkar laiin sorkar pawisain eng eng emaw thawh ngei ngei a ni ṭhin a. Mahse anmahni (Ministry) chu awm lovin Governor awpna (President’s Rule) hnuaiah awm mah ila, sorkar chuan inrelbawlna leh ruahmanna awmsa avangin eng emaw a ti ngei ngei dawn tih a chiang reng. ‘Kan tih,’ an tih tam ber chu dawt ni lo mah se anmahni avanga awm, anmahni awm lo se tih miah loh tur a ni chuang lo. Contractor fel deuhvin ṭha taka an thawh chu, ‘Kan thawh,’ an ti a. Contractor fumfe lo deuh, an khuahkhirh ngam si lohvin a thawh chu, ‘A hmaa mite vang,’ tiin puh tur an zawng ngar ngar a. Thil tam tak chu a titu nih loh an inchuh a, thil tam tak chu a titu nih an inchuh thung. Chutiang chu a nih avangin mipui rilru a hniam tawlh tawlh a, sorkarah rinna an nghat lo va, ring lo ngawt mah se awm ngaihna dang a awm chuang lo.

‘Chutiang chu kan dinhmun a nih avangin Mizoramah chuan thil ṭha lo deuh deuh anga lang, ngaia kan neih, mahse tihbo theih si loh anga ngaih kan kawl nual a. Chutiang thil ṭha lo leh zahthlak, Kristiante awmkhawmna hmuna awm reng reng lo tura ngaih, awm tlat si zinga lian tham tak pakhat chu buhfai bû a ni. Mizoramah buh kan thar meuh loh avangin sorkarin buhfai a sem a. Sorkarin a buhfai sem tur chu kudam aṭangin an han phur chhuak a. An sawi dan chuan buhfai, kudam lian aṭanga an han phur chhuak phat kha a ziak aiin a záng nghal ringawt mai a. Buhfai phurtu tur motor-ah buhfai chu hlang lut ila, motor chuan an buhfai lakna kudam chu tlan hel pawp se la, kudam kawtah lo buk leh ila, a lo kim lo nghal ringawt mai a ni tiin an sawi ṭhin. A awmzia ber chu a buk aṭangin a dik lo nghal a. Buhfai buk a dik lohna chhan pawh bukna chu an khawih chingpen a, buk dik thei lo turin an hawlh chhia a. Tichuan an buhfai buk dik lo sa chu khua leh veng hrang hrangah an han phur chhuak a, a dik lo tih hre chungin a phurtuin a phur a, a dik lo tih hre chungin a lo dawngtuin a dawng a, a buk a dik lo a ni tih hre chungin a semtu hnen an thlen a, a buk a dik lo tih hre chungin a semtuin an sem a. An sem zah te, an lak zah te, a engamah chu a dik ta reng reng lo fai vek a. A mak lai ber chu chutiang chu thil awm dan a nih tih hman aṭang khan mi naran pawhin kan hre vek a, mahse MNF leh Congress sorkar khan tihreh tak tak an tum lo nge, a tihngaihna an hre zo lo hriat a ni lo va. Khati khan an rorel hun chhung zuk hmang tlingtla ṭhak a le.

‘Kudam aṭanga buhfai ruk phai sa kan sem miau avangin a khawihtu apiangin hlawk nan hman an tum vek a. Chuti chung chuan buhfai semtu nih chu an inchuh luih luih tho va. Roreltu party lian pahnih inthlak zat zatte chuan he buhfai buk dik lo hi tihdik tum chuang miah lovin an hun zawng zawng an hmang zo vek a. Roreltu Party inthlak apiangin hmun ṭhenkhatah phei chuan buhfai semtu hna chelhtu chu an inthlak ve nghal zel a ni. He thilin a kawh chiang tak chu thil dik lo nghet tak chu kan nunpui tlat a, mak pawh kan ti lo va; Congress leh MNF sorkar inchhawk chhung kum 30 vel lai chu he nunphung hi kan awm dan a ni mai. Buk dik lova buhfai sem chhuah chuan eng nge kan sorkar pawisaah a nghawng pawh an chawk chhuak peih lo va. A dik loh ang anga buhfai sem theitu nih chu kan sorkar inchhawkte pahnih chuan an lungawipui hle kan ti thei ang. Chuti a nih avang chuan veng tin leh khaw tina buhfai semtute chu mi awmthei an ni fo mai a. Khaw hrang hranga buhfai enkawltu (Storekeeper) te pawh khaw khat mi awm thei an ni chawk a. Kudam lian deuhva buhfai enkawltu (Supply Inspector) te pawh an rethei lo tlangpui. Mahse chu'ng karah chuan mi ṭha leh fel eng emaw zat an awm ve tho bawk.

‘Chutiang dinhmuna kan din a, sorkarna chelhtu apiangin kan buhfai ru bothlau ngar ngartute chu an sezawl chhuah mai mai a, tihdan dang engmah ngaihtuah chhuak lova mipui leh sorkar hekna tur hlira buhfai an enkawl chu ZPM sorkar chuan a rawn titawp a. Buhfai buk an tidik a, buhfai semtute'n eiru lova buhfai sem aṭang ngau ngauva hlawh an neih vena tur a rawn ngaihtuah a. Buhfai chungchanga eirukna inkhaidiat chhawng thui tak leh nghet tak, sorkar hmasaten tihreh pawh an tum thiam loh leh an ngam miah loh chu an rawn titawp ta a. Kum 2023-a ZPM sorkar lo ding kha Mizoram tan chhinchhiahtlak a ni.

‘Buhfai buk chauh hi thil dik lo awm a ni lo va. Petrol-a khawnvartui pawlh te, buhfaia lei nawi chhun luh tel te, cement ipa balu pawlhte leh thil dik lo dang tam tak he Mizo Kristian te hian kan nunpui a. Buhfai buk dik lo tihdik hi ZPM sorkar thiltih pawimawh leh chhinchhiahtlak tak a ni. Eng tikah emaw chuan chutianga buhfai buk dik lo Mizoram pumpuia pe chhuak a, sem reng chunga Pathian ngaihsak mi anga kan awm tlatte hi mak in tih hun a la thleng maithei. Heng zawng zawng awm hunlaia kan lo awm ve leh kan hmu a, kan hria a, a tawp lai tak kan hmute hi vannei tak kan ni.’