Guest writer
PL Liandinga
I TU LEH FATE HNENA I SAWI DUH CHUAN III (Sorkar pawisa chungchang)
I tu leh fate hnenah chuan nakinah hetiang hian i sawi thei ang :
‘Congress leh MNF Party ten lalna an inchan chhawk ngar ngar (1987-2023) chhung zawng khan sorkar pawisa neih loh thu leh leiba neih thu te, sorkarin (Financial Institutions aṭanga) pawisa a puk chungchang te, kan budget aṭanga chhûtin sorkar hnathawk hlawh leh pension vela senso tam vanga hmasawnna hna thawhna tur pawisa tlem thute chu an sawi ṭhin a. Sorkar pawisa bawm (Treasury) khar a nih thu leh khar chiah si lova pawisa pek chhuah theih zat bituk tlem changte pawh a awm. Chutianga pawisa pek chhuah theih zat bituk a nih chuan sorkarin pawisa a nei lo va, rûn dálah Treasury a hawng ve mai mai tihna a ni.
‘Hetih chhung zawng hian sorkar hnathawkte chu State kan nih hnu rei tak chhung chu thlamuang takin an awm a. Mahse ZPM sorkar hma, kum hnih kum thum velah chuan a hma zawnga thla tawpah te, thla thar tahrik ni khatah te, ni hnihah te la ṭhin khan ni sawm hnu lamah chauh te an hlawh an la thei ta a. A hnuah phei chuan chanchinbuah te sorkar hnathawkin a hun pangngaia hlawh an la chu thu thar pawimawh chhuahin an chhuah ta hial a. Kan Financial Airlock chu nam nung thei tura kan ngaih khan nam nun a hnekin a in-lock nghet tulh tulh a ang viau. Chuti a lo nih takah chuan sorkar hnathawkte pawh an thla a muang zo ta lo va. Switzerland of the East lam hawi lovin Sudan leh Somalia lam kan hawi deuh tlatin a lang.
‘ZPM sorkar hma kha chuan mipuiin kan kawlphetha hman man kan chawi tur kan sorkar hnenah kan pek zat zat laiin kan kawlphetha lakluhna lam chuan kan sorkarin an hnena pawisa a pek tlai avangin hremna angrengin kan sorkar chu a chawi belhtir ta ṭhin a. ZPM a rawn sorkar takah chuan mipuiin kan kawlphetha chhit man kan pek dan chu danglam chuang si lovin a hma zawnga kawlphetha hman man pek tlai avanga hremna pawisa chawi ṭhin sorkar chuan pek ṭhat lawmman pawisa, nuai eng emaw zat kan dawng let zawk ta hlauh va.
‘Kan sorkar hmasa (MNF) chuan Kolkata a kan Mizoram House hlun, Bullygunj a awm chu mimal hnena hralh ṭul a tih tlat avangin cheng vaibelchhe 39-in a hralh a. An sawi dan chuan a leitute chuan vaibelchhe 45 pawhin an lei ngam a, an lei ngamna leh kan hralhna inkarah hian cheng vaibelchhe ruk a awm a nih chu. Hralh duhtu Chief Minister fapa, sorkar hnathawk pawh ni ve miah lo chu Mizoram House hralh thuah a lo hmanhmawh ve hle tih hriat a ni a. Sorkar kalphung pangngai ni se a tel vena tur engmah a awm lo va, a sawi tur a awm hek lo. ZPM sorkar chuan a uiawm em e tiin sorkarna an chan veleh chuan a hralhna pawisa chu a leitu an pe let leh sateh a, mahse chuti maia thil tihfel theih a lo ni tawh lo. Kolkata khawpui laili a hmunhma neihte chu thil harsa a nih avangin Kolkata Mizo Welfare te pawhin ZPM sorkar hnu chuan an ui thu an chhuah hial a ni. Hralh tuma an buaipui lai pawh khan Mizoram Secretariat-a thawkte pawhin a tihkhawtlai dante an zawng ru a, mahse Chief Minister te pafa kha an tikhawtlai seng zozai ta lo a ni ber mai. Mizoram House an han hralh khan, ‘Hei pawisa kan mamawh em avangin Mizoram House hralhna pawisa hi chumi khami atan chuan kan hmang e,’ tih lam thu engmah sawi a awm lo. A hralhtute sawi dan chuan a hmunah hian in chhawng hnih bak sak phal a nih loh avangin sak a hlawk lo va, chu vangin hmun dangah a aia ṭha zawk ngaihtuahna tur a ni e, an ti a. Mahse Mizoram House bul velah pawh mi dang chuan chhawng hnih aia sang an sa ve tho lawi bawk si a. Hmun dangah Mizoram House tur ruahmanna hriat a ni bawk hek lo.
‘ZPM sorkar hma chuan sorkar hnathawkte'n an GP Fund-a anmahni pawisa an dahte kha lak chhuah a harsa hle a. Lak chhuah duh pawhin Minister hmuh emaw Finance Department lama hmelhriat neih emaw, insawi khawngaihthlak thiam te emaw a ngai a. ZPM sorkar pian hma lawk te phei chuan GP Fund la chhuak tura mi rawih theih te an awm hman a, chu mi chuan an lak chhuah tur za zela paruk (6%) a chang ve ṭhin an ti bawk. Chutiang thil rapthlak chu chhui thawm emaw, tu emaw hrem thawm emaw awm miah lovin ZPM a rawn sorkar takah khan GP Fund kha a duh duhin an la chhuak ta mai a. Pawisa chungchanga kan MNF sorkar kal dan kha mak angreng tak a ni.
‘ZPM sorkar hma khan Healthcare hmanga damdawiina inenkawl tam takin an inenkawlna pawisa chu an ‘bill’ chhuak hlei thei lo va. MNF sorkar rorelna a tawp takah khan ZPM sorkar lo ding khan vaibelchhetak sarih zet Healthcare pawisa sorkarin a bat kha rulh a ngai a. Healthcare lama bill tang an buaipui luai luai lai khan Chief Minister chuan Assembly House-ah a damlo apiang tan cheng nuai hnih a awm vek tih thu a’n sawi lehnghal a. Kha thu zet kha chu khatih laia bill tang tamzia hretu tan chuan ngeiawm angreng tak a ni. Bill a tân nasat avangin mi tam takin Healthcare pawh an zawm duh loh phah nghe nghe a. ZPM a rawn sorkar a, leiba awmsa a ching fel a, Healthcare (MUHCS) a rawn siam thar a, damdawiin pantu tam ber chu pawisa phawrh ve ngai lovin an inenkawl a, an lawmzia chu nasa tak a ni.
‘MNF sorkar chhungin Covid hripui a leng a, khawvelin a hlau va. Chuvang chuan sorkar laipui pawhin pawisa min rawn pek belh a. Chu mai ni lovin Mizorama pawl awm zawng zawng leh kohhran bakah mimalin Covid do nan sorkarah pawisa an chhung lut chur chur a. Mahse a hmanna lam kha sawi fumfe a awm ta tlat lo va. Kan sorkar lah chuan Covid avanga engmah a tih theih loh thu sawi chamchi siin pawisa chungchang chu sawifiahna engmah a awm lo.
‘MNF sorkar chuan mipui hnena cheng nuai thum sem a intiam vanga kum 2018-ah chuan mipuiin thlang tling angin a ngaih theih a. Mahse cheng nuai thum sem ta lo chuan an term an hman zawh thlengin cheng nuai hnih leh singnga den denin an sem ta a. Hei chu Party intiamna a ni a, an sem tak tak lo kha a lawmawm viau zawk te pawh a tih theih — an sem chin leh an sem leh tur pawh kha mipui pawisa tho a nih vangin.
‘ZPM sorkar hma khan sorkar hnathawk pension vanduai deuh chu kum khat hnua an pension chinfelsak theih chauhte an awm a. Mahse pensioner zawng zawngin chutiang harsatna chu an tawk vek lo. An sawi dan chuan MNF sorkar (2018-2023) khan kum nga an sorkar chhung khan pension chungchang 900 a chingfel a, ZPM sorkar chuan kum hnih chhungin 20,000 chuang a chingfel tiin an sawi. Hei hi sorkar office-in ziaka Minister hnena an pek dan a ni. Pension chin fel loh hi pawisa chungchang vang a nih leh nih loh chu hriatfiah a har viau a. Pawisa kaihhnawih a nih avangin ka’n hrilh ve mai mai che a nih chu.
‘Central sorkarin, ‘Hei hetiang hna thawh nan hian cheng sawmkua kan pe ang che u a, nangnin cheng sawm in lo thawh ve ang a, tichuan cheng za in nei ang a, he hna hi in thawk thei ang,’ a tih tam tak te chu cheng sawm thawh ve tur kan neih loh avangin kan thawk thei lovin kan dawng thei lo va. He 10% matching share neih loh thu hi MNF sorkarah chauh a ni lo va, Congress sorkar lai pawh khan a ni ve tho. A lungchhiatthlak lai tak pakhat chu chutiang dinhmuna ding si chuan kan pawisa neih chhun chu ren angin kan lang hauh lo va, MNF sorkar lai khan NABARD aṭangtein sikul sak ṭhat nan pawisa kan puk a, kan sikul sak chu a chhe hlawm hle a. Endik hleih theih lohvin a hnathawktu kuta pawisa thleng chu a tlem ta tlat a. Kan tihdan chu a lungchhe mi tan lungchhiatthlak, a nuihzat duh tan nuihzatthlak, a zahthlak ti zawnga ngaihtuahtu tan zah ngawih ngawihna tur a ni hlawm. Congress sorkar lah khan Dihmunzawla in ruak pindan awm miah lo ṭhiah nan cheng nuai 62 te an han seng a. Kha in kha cheng nuai 50-in min saktir phal se ka lawm ngawt ang. Congress sorkar lai vek khan Meghalaya lungalhthei, Meghalaya-a hman turte Luangmual Industrial Growth Centre-ah an rawn thlifim vang vang ni awm tein Transport Subsidy an han pe a. MNF sorkar khan hriselna leh zirna lam atana hman tur pawisa (PMJVK) pawh Sports Department a pek zawh vek chang a awm, a chang leh zaa sawmriat zet a pe thul, kan sorkar pawisa kha kan enkawl mak hle a tih theih.
‘Thil mak leh awihawm loh, dik tlat si kan hriat zawng zawng hi sawi dawn ila ngaihthlak sen pawh a ni lo vang. Pawisa hmang dik hauh si lova Pathian hming han lam mai te kan chin ngai rengin kan ching a. Kan hmuh leh hriat aṭanga thil dik lo tak tak titu ni ngeia langte kha huai deuh deuh te hian an ṭawng a. Chu'ng chu politics vek niin an hre tlat a ni. Pawisa laka rinhlelhawm deuh deuh te khan, ‘Thudik i sawi ang u,’ te an han ti hluai ṭhin bawk a. Keini chuan thil awm dan kha kan tawng a, kan hria a, kan ram hruaitute hmel kan mitthlaah a lang a, tu hi nge tu hi (who is who) tih hi kan hre viauin kan inhria.
‘Pawisa enkawl kawngah chuan ZPM sorkar kha kum hnih chhung kha chu an fakawm khawp mai — a hma lama mi Party pahnih te ai chuan.’