A HMANGAIHNA FAKIN

Buhfai no khat ei theuh theuh, tiin han inhrosa thin tak mah ila kan lo inthlau thei dawn khawp mai. Ka Pu, S.R.Vala (L) khan, Liana, kei chu Pawl 5 ka nihin India Danpui hi ka chhiar chhuak vek asin, tiin min hrilh thin a. Pu Thangkima Sailo(L) khan pawl 5-6 a nihin Sap hla paruk vel Mizo tawngin a letling nia, kei erawh pawl 5 ka nih chuan, sephung leh perhpawng kua ka lai zawk thin, India danpui chhiar leh Sap hla lehlin chu a hla lutuk. Pu R.Thangkanglovan a Ukil fee, pawisa aiah nuthlawi nen vawi 25 awmdun an inrem, Pu R.C.Thangan a puk thensakte chu changkang tak a ni zawk, hrethiams?

A hmangaihna fakin i zai ang, Hmangaihna dai thei ngai lova chu, tih hi Sap hla Pu Thangkima Sailo lehlin a ni a, ani hi Khawhai lal Zataia fapa, 1895 kuma Chhinlung khuaa piang a ni a. An unau hi an thahnem a, sawmthum zet an ni awm e. 1918 khan Chalrangah lalin a awm a, nupui pahnih Seikungi Chhangte leh Denghnuaii Hmar a nei a, fa pawh 19 lai a nei a ni. 1911-12 laia Abhor Mizoten an zu run khan an hruaitu pakhat a ni, 1917-a French ram kal zingah khan a tel ve a, 1969, October ni 30 khan a thi a ni. Lal rorel thiam tak leh a khuate pawh awp thiam, mi fel leh hawihhawm tak thin a ni.

Khi hla phuahtu khi SF Bennett a ni a, Lalmanga nu lawm rawih ni Mizoin kan tih, June ni 21, 1836 khan New York-ah a piang a. America tualchhung indona a chhuah lai khan Second Lieutenant a ni nghe nghe a, chumi hnuah damdawi lam a zir a, 1874 aṭang khan damdawi a zuar a, kum sawmhnih zet a zuar nghe nghe a, 1898, a piancham ni chiahah Indianna-ah a thi a ni.

Tin, ani hian he hla hi a phuah a, a thluk erawh chu mi dangin an siamsak a, a siamsaktu hi JP Webster a ni thung. Anni pahnih hi inkawp deuh mai an ni a, Webster-a hi thil a eng zawng ni lova a thim zawnga thlira ngaihtuah mi a ni tlat mai a, chu chu ani chuan tha a tih loh avangin hla hmanga tihrehsak mai theih a inbeisei a. Tum khat chuWebster-a chu Bennett-a te inah a va kal a, mei lum an ai a, Bennett-a chuan an hnathawh chungchang vel a sawi bawrh bawrh a, mahse Webster-a chu Bennett-a hnungchhawn zawng hian a thu tlat mai a, a ngawi reng thung a, tawngkam khat pawhin a tawng chhuak ve lo.

Chutia a inleng pa ber ngawi ta reng ringawt mai chu Bennett-a chuan biain, Webster, enge i chanchin ni ta zel le? tiin a zawt a. Ani chuan, engmah a ni lo, nakinah chuan a la tha ve leh mai ang, ti ringawtin a chhang a. Chutianga a chhanna, Nakinah, tih tawngkam chuan Bennett-a thinlung ngaihtuahna ram chu mak tak hian a deng dawt mai a. Hla thu hi a rilru-ah chuan a rawn lang nghal zut zut mai a, tichuan dawhkanah chuan a ziak ta nghal ta nghal zung zung a, chang thumna, A hmangaih tunah kan tem chauh a, Ama hmingin lawmin kan khat a; Van thlen hunin enge awm leh ang? Beram No thianghlim kan zaipui ang, tih a ziak zo chiah chu, thiante pahnih dang an rawn lang hlawl mai a.

A hla ziah chin, chang thum thleng chu a thian pa, Webster-a chu a pe a, a han chhiar chu a meng kawk a, awmdan chu chawp leh chilhin a inthlak nghal vek a, ani hla thluk siam thiam a lo ni bawk a, a pencil chu a phawrh a, a thluk chu a siam ta nghal zung zung mai a nih chu. He hla an phuah leh a thluk an siam chhung chu hun rei pawh a ni lo, darkar chanve vel lek chhungin an zo vek a ni.

Tichuan chu an hla thar chu an thian dun chuan an sa nghal a, an sak lai chuan an thian pakhat RR Crosby chu a lut a, an zai chu a ngaithla a, a lung a kuai hle a ni ngei tur a ni a, a mitui chu a sur zung zung ta mai a, he hla hi a ropui lutuk, a rawn tichhuak ta phawng mai a. Chawlhkar hnih lek chhungin khawlaiah thlengin miten an sa ta sup sup mai a, vawihin thlengin keini Mizoramah pawh Pu Thangkima Sailo zarah kan tuipuiin, hlim sang nuho heihah hla a ni a nih hi.

Pu Thangkima Sailo-in pawl 5-6 a nih laia Sap hla hetianga a han letling thei hi chu a mak a, a ropui a, mi danglam bik a nihzia a tilang hle awm e. Lalpa chu chawimawi ru, Pathian chaka chu, tih te, Kawlkil thlenga buh awmte chu, Kan zain i harh ang u, tih leh Thihna lo thleng tur kan nghah chu, tihte pawh hi ama lehlin an ni hlawm. Keini ve chu, pawl 6 kan zir laite chuan e, sephung uieka mi a huai duh, an ti a, a kua kan laia a tawpah uiekin a lo inhlawm kan han kawm chhuak ngei mai a, kawr awmah kut kan tat nawk nawk a, sil loin chaw kan ei a, kan kham meuh hi chuan a fai ve vuk tho zel mai.

A thunawn mawlh khi ka lung a kuai a, a Sap tawng chuan han ti ve ngial ila, In the sweet, by and by, tih a ni awm e. Letling ve dawn ta ila, sweet kan hriat chu thil thlum deuh sawl mum pit pet, sahar/ sarang mawi deuha fun a ni a, Mizo chuan chithlum mum kan ti a ni lom ni? Chuti a nih chuan, letling ve ila chuan, chithlum mum, tuam tit tet, ka tih mai loh chuan engtin nge ka tih chuan ang? Ani erawh chuan chutia ti loin, Nakinah, lawm takin…a han ti kha a nia, a va mawiin a va thiam em.

A ni e, hla hi thu a ni a, thu hi hla a ni, tiin an sawi fo thin, a dik pawh a dik ang, a dik lohna lah a tam ngiang bawk tho ang. Chuti a nih si chuan, hla chu ni chiah lo mah se, thu hi hla a nih chuan, hlaah ngai kher mah suh ila, kan tan naupang a lo piang ta, tih te hi chu a mak deuh a, naupang han pian chu, nausen emaw nau a lo piang ta, han tihah a itawm ee. Dante hi a pawimawh si a, kan danhremite hian keini mipui Sap tawng thiam ve lote pawhin kan lo chhiar ve theih nan, dan an tih, IPC te, Cr PC an tih te, India Danpui an tihte leh dan dang kan tana pawimawh zualte tal hi han letling ve se a va tangkai dawn em.

A thluk siam kher a ngai dawn lo va, kan Ukil Pute R.Thangkanglova leh Rualkhuma Hmar ten eng emaw changa an fee aia nuthlawi mam deuh in kind-a an lak thinte hi chu, Pu RC-a tih loh chuan kan chhawr ve lo, mipuiten kan chhawr vek thei dawn a, dan a pawimawhzia hriain sum leh pai tam tak senga sawrkar leh court lamin dan min hrilha zirtir nana a insensote hi a lo phuhruk bawk ang a, keini mipuite lahin kan chawr tangkai dawn bawk a, solfa vai a ngai hran lo, khuangpui leh tea chumchilh a ngai hek lo, mithiamten tan han la teh u le.