MAU/ RAWTUAI

Kum 2001 kha ni ta-in ka hria ka thian sap pakhat leh vai pakhat hian kan Inah zanriah an rawn ei a. Chumi zan chuan vawksa, antam nena chhum leh arsa kan’ kan hmeh pui bakah Mizo chawhmeh pangngai, bai, rawt leh bawl ilo kan chhawp bawk a. Kan sap pa kha Time Magazine-a Delhi-a an hotupa (Chief of Bureau) a ni a, ka chhungte chuan kan chawhmeh kha a ei theih loh hlauvin an lo ip ru nasa khawp mai a, mahse kan rin ang a ni lo.

Sa lam kha chu a hmingin a khawih ve chauhva, kan mautak chhum, thler leh hnu-a sa-uma bawl kha a ei tam ber a, rawtuai leh belhawi bai kha a duh viau bawk a. Mautuai bawl erawh chu min ngen angin vawi tam ka suah a. Delhi a thlen thlak hnu thlengin e-mail in tui a tihzia thu ha hipin min la rawn hrilh a ni. Sap ho hian rawtuai/ mautuai hi tunhma phei chuan an ei ngai lem lova, mahse kan Inah kha chuan kan thianpa khan a duh nghal mai a. Kan vai thianpa pawh chuan tui a ti nghal mai a, min chah avangin a hnu-ah pawh Kolkata-a an chenna Inah ka va pe thlap a ni.

Mautuai/ rawtuai hi sawi tawh angin khawchhak lam hian kan ei deuh ber a, India hmarchhak state-ah pawh tlangmi hian kan uar a, phai zawla awm Meitei ho pawhin zawngtah nen hian an ei ve. Chinese leh Korean hote’n an ei nasa niin an sawi a. A hrisel hle niin an sawi bawk. A hrisel dan mithiamte’n an zir bing hnu-a an hmuh chhuah hi lo chhiar ve teh u -

1. Calorie sanglo tak a ni a, rawtuai/ mautuai tharlam gram 100 a rit hian calorie 27 chauh a pai a. Na (fibre) a ngah em avangin cholesterol thalo a titlem thei a, rilpui leh tai cancer a veng thei.

2. Vitamin B chi hrang hrang (a bik takin - thiamin, riboflavin, niacin, vitamin B-6 (pyridoxine), and pantothenic acid) te a tam hle a. Mineral (a bikin manganese leh copper) a awm tha hle bawk. Hei bakah hian mihring mamawh mineral leh electrolyte chi hrang hrang (calcium, iron leh phosphorus) te a pai bawk.

3. Mautuai/ rawtuai gram 100 zelah hian potassium 533 mg a awm a, hei hian lungphu rang leh muang lutuk tur bakah leh thisen sang emaw hniam emaw tur a veng a, a thunun a ni.

Mizo zingah hian mautuai (mautak tuai) leh rawtuai (rawthing leh rawnal tuai) hi hma-khaw-sang atanga kan lo ei tawh thin leh kan chaw (diet) pawimawh em em a lo ni a. A bikin thingtlang lamah a ni zual a, tunah phei chuan khawpui-ah hlei hlei hian rawtuai leh mautuai chu a hunlai na na na chuan kan ei nasa ngawt mai. Mizoramah hian Mautak (Melocanna baccifera) hi kan ngah ber ni-in a zirmite chuan an sawi a. Hei bakah hian a tuai kan ei tam chu Rawnal (Dendrocalamus Longispathus) leh Rawthing (Bambusa Tulda) te hi a ni a. Phulrua/raw (Dendro­calamus Hemiltonii) tuai pawh hi a then chuan an ei tho awm e.

Rawtuai/mautuai kan khawrh thin avang hian kan rama mau leh rua hi a chereu dawn nia ngai an awm a, chutianga ngaihdan nei chu Environment, Forests and Climate Change department a thawk officer, hetiang lama thiamna nei tur nia ngaih zingah pawh an awm a. Chutihlai chuan mithiamte zingah mau leh rua hi chuti maia rem theilo nia ngai (a saptawng takin ‘environment friendly’) an kuh tul a. Hetianga ngaitute chuan mau leh rua chu lei hnuaia zung kaiha taidarh a nih avangin a tuai lak pawhin a inphan kuala a lo chawr leh tho niin an sawi a. Chuti mai-in mautuai/ rawtuai khawrh chiam avanga rem thei a ni lova, a pung chak tur erawh chu a muang deuh mai awm mang e, an ti lek fang a. Thenkhat a uar deuh phei chuan phuihnam leh khanghu lak ngun a chawr chak ang deuh hialah hian an ngai a ni.

Engpawhnise, Mizote’n rawtuai/ mautuai kan ei rei leh ei tam tawhzia bakah kumtin maia kan khawrh tamzia tawh chu kan hria a; a la rem lova, rem mai tur ang pawhin a la lang rihlo chu a nih hi. Forests department pawh hian tunhma kha chuan rawtuai/ mautuai kha an man vak vak a, tunhnu hian an man leh ngai ta lova. An harh chhuak thar ni maw - MIFCO-in mautuai tin (bambooshoot can) an siam a, an hralh chhuah chiam pawh an phalsak a nih kha. Chuvang chuan kan ramngaw lam chu a tichhia-in ram a tihbua phah vaklo chu niawm tak a ni. Chubakah chuan mau leh rua hi kum 48 bawr vel danah a tam (thi) thin a, Mizo chuan Mautam emaw Thingtam emaw kan vuah a. Mau/ rua kha a rualin a par vak a (gregarious flowering), rah a chhuah a, a thi a; a rah chu lei-ah tla-in a thar a lo chawr leh a, chutiang chuan Mizoram leilungah a lo inbengbel leh thin a ni.

India rama mau/rua tam ber hi hmarchhak bialah a awm niin an sawi a, chu’ng zinga state mala a awm tamna ber chu Mizoram a ni an ti bawk. Chutiang kan nih lai chuan mautuai leh rawtuai khawrh leh In leh thlam sakna atan bak kan hmang tangkai tlemin hma kan sawnpui lo hle mai a. ‘Bamboo Policy’ te duangin ‘Bamboo Development Agency’ leh a dang dangte din mah ila, hmasawnna hmuh tur kan la neilo. Kan hmuh theih chhun chu Pu Ramhmangaiha pawl Hnam Chhantute’n an thiltih hi a la ni rih mai. Chutih laia kan hman tangkaina ber a rawtuai/mautuai hrisel tak kan lo ei thei a, mirethei tam takin eizawnna atana an lo hmang hi khap chi hauh a ni lo.

Heti khawpa mau leh rua-a kan hausa chunga tun thlenga kan la hlawkpui hleitheilo hi policy mumal neih a ngaihzia tilangtu a ni. In sakna bungrua leh concrete building sak laia dona, em leh lukhum ilo piaha a hman tangkaina hi kan zawn a tul a. Mi ramin an hman tangkai anga tangkai ve thei tur hian ruahmanna fel a pawimawh a, kan ram sumhnar ber a ni thei a ni tih kan hriat a hun ta hle. Kan lak phakna hmuna tihpun a pawimawh a, chutihlai chuan ramdang mau leh rua hi pawngpaw lakluh a chiloh tih hriat tel a tul. Kan ram sik leh sa leh leilungin a ngeih tih kan hriat sa kan neih mek lai hman tangkai dan zawn hi a pawimawh hmasa ber. Chutiang kan la varpawh hma si chuan kan thiam dan ber mautuai leh rawtuai khawrh hi kan hrisel pui-in mirethei sum hmuhna tha tak a ni rih mai dawn a nih hi.