SORKAR DAWIHZEP

Dan ‘act/law’ hi dân siam pâwl (Parliament emaw state Assembly emaw)-in an siam a ni a. Dân siam pâwl  dân siam chu a taka hmang turin dân tesep tia Mizovin kan vuah ‘rule’ duan leh a ni 

ṭhin. ‘Rule’ chu dân  (act) tifamkimtu a ni e, ti pawhin kan sawi thei ang chu. Dân lam mi thiamte’n an sawifiah dan hi i lo zir teh ang - ACT: “Act is the law that is passed by the legislature. It is also called statute. However, most laws are not complete code in themselves, i.e. certain provisions as to their application or enforcement etc are deliberately left out by the legislature. That is where rules come into picture.” RULE: “Rules help govern a law. They are secondary in nature, in the sense they don't have independent existence of their own. They are made to make the parent Act work. The rules provide for the details that have not been provided for in the Act, however Rules by no means can go beyond the power conferred by the Act, or extend the same.” 

Dân tesep (rule) hi Pu Tawma thawnthu a Tawpsi anga amah a lo chawr chhuak ngâwk a ni lova, a chunga an ziah ang khian dân (law/act) a taka hman theihna atana siam a ni a, danpui-in a ziah kim sen lohte tihfamkim a ni. Chuti chung chuan dân tesep chu a danpui (principal act)-in a tum ni reng reng lo leh thuneihna a pêk piahlama kal thiang a ni lo. Dân  hnuaiah hian dân tesep tam tak a awm thei a, Parliament dân siam ṭhenkhat chu a hnuaiah dân tesep tam tak a awm bakah, state Assembly-te’n an state milin dân tesep an lo siam ve thei bawk a ni. 

Kum 3 vel zu zawrhna dawr hawnga Mizoram chhûng hmun ṭhenkhata sapzu lei tur a awm hnu-ah, sorkar thar chuan nikum March ni 20 khan zu khapna dân thar Mizoram Liquor Prohibition Act, 2019 chu Assembly -ah pulûtin pawm a ni a. A dân hi hman an tum urh viau na-in, Parliament inthlanpuiin a nang chhova, inthlan dawna an intiamna a lo nih ve bawk si avangin, Election Commission lamin hman an phal ta lova, zu zawrhna dawr te pawh an hawng leh ta a nih kha. Hemi hma pawh hian an sorkar hlim khan ‘dry day’ rei tak puang a zu zawrhna dawr an khar tir chu High Court lamin a hnâwl a, zu dawr a hawn tir leh bawk a, ṭhenkhat phei chuan fiamthu titakin MNF sorkarin zu dawr an hawng zing ber tiin an sawi nghe nghe kha. 

Parliament inthlanpui a zo fel a, Assembly-in zu khapna dân a pawm chu hriattirna chhuahin hmanhmawh taka hman ṭan an ni a. Chutiang a nih lai chuan a dân (act) a kim lo, a tak a hman dawn a kimchang zawka an ziahna dân tesep (rule) siam lamah chuan sorkar hi a hmanhmawh lo hle thung a. Hun rei fé dân tesep (The Mizoram Liquor Prohibition Rules, 2020) hi an khalh an khalh kual hnu-ah hriattirna chhuah a ni ta a, mipui mimirin a chhûng thu an hriat hma-in Vanglaini chanchinbu chuan dân tesep a thu awm ṭhenkhat a rawn tarlang a. Thil awmze hre chiang mang lo ṭhenkhatin social media lama an sawisèlna chu hmachhawn ngam lovin, tunhnai khan Council of Ministers ṭhukhawm chuan he dân tesep chungchanga hriattirna lo chhuah tawh hi hnukdawh turin thutlûkna a siam ta a nih kha. 

Sorkar hian kohhran mitmei a véng nasa hle tih chu kan hre ṭheuhva, mahse, hetianga thutlûkna fumfe pawh siam thei lo khawpa sorkar inti ve riang ruang a dawihzep ta mai hi a zia lo takzet a ni. Mizoram Liquor Prohibition Act, 2019 a taka hman leh kalpui dan tura duan chhin, Mizoram Liquor Prohibition Rules, 2020-ah hian thil danglam leh thil thar tam tak a awm hranpa lo. February 20, 1997 aṭanga hman ṭan, kum 19 vel zet Mizorama zu khap burna atan a hman - Mizoram Liquor Total Prohibition Act, 1995 a taka hmanna tur dân tesep, Mizoram Liquor Total Prohibition Rules, 1996 leh tuna MLP Rules hi a danglam viau lo. 

Dân emaw dân tesep emaw reng reng hi a bawplawka kan lak dawn chuan, rapthlak tham khawpa khirh a ni thei a. Zu lam hawi reng reng khap bur tak tak tur chuan zu tlemte hmanga sahdah nuai leh hmuam hi khap a ṭul dawn a, kohhran hruaitu tiamin, mi tam tak an lawm hauh lovang. India company-te’n phalna nei thlapa an damdawi siam tam tak hi zu (alcohol) tlem-a-zawng awm a tam mai a, he’ngte pawh hi kawl, hralh leh lei khap a ngai ang. MALTA hla, “Ka pi, khawimaw um khat chu,” tih ang chi hlate pawh hi TV leh radio a tihchhuah khap ngei ngei a ngai ang. 

Chutiang a nih lai chuan MLTP Rules, 1996 a inziak ang khan kal a ṭul chin a awm. Mizoram chhûnga awm mah nise, sipai (army) leh para-military force mite hi zu kan khap sak thei ngawt lo. Miin hriselna leh a natna enkawlna atan a zu a mamawh ni a doctor-in an ziah sak (chawh) phawt chuan sorkar eng anga fel leh thianghlim pawhin a zu in a khapsak thei lo. MLTP Act, 1995 leh MLP Act, 2019 te hi tualchhung dân (local act) a ni a, India ram pum huap a ni lo tih hriat a ngai a, ram pum chu sawi loh, Autonomous District Council pathum - Chakma, Lai leh Mara Autonomous District Council chhûngah te hmang tura tih ngawt theih a ni lo. Mizoram chhûnga chengte chu he dân hmanga khuahkhirh kan nih laiin, India ram emaw India ram pâwn emaw aṭanga lo zinte (Mizorama sorkar hnathawkte tiam lovin) lo khapsak ngawt hi tihdan kalphung a ni chiah lo. 

Khawvel ram 13-ah zu khapna dân hi kenkawh mek a ni a, chu’ng ramte chu Muslim hlang deuhthaw awmna ram deuh vek an ni. Heng ramah pawh hian sakhaw rinna avanga khap an ni chungin, Muslim ni ve lo, a bikin pawn lam mite’n zu an in theihna tur an khapsak lova. Pakistan-ah ngei pawh hian Hindu, Kristian leh Zoroastrian sakhaw betute tan chuan zu in phal a ni a, thlakhatah um 5 (beer chu um 100) an lei phalsak a ni a, hausa deuh chuan a aia tam an lei thei. Bangladesh, Brunei leh Malaysia ramah te chuan zu hi an khap chungin, Muslim ni ve lote chu an lei leh in phalsak an ni. 

Hetiang hi thil awmdan a nih avangin MLTP Act, 1995 leh MLTP Rules, 1996-ah pawh hriselna avanga damdawi atana zu in tura doctor-te’n an chawhte chu sorkarin permit a pe tur a ni tih a ni a. Uain (wine) pawh alcohol awm zat bithliahin  siam, zawrh leh in phal a ni a, Hnahlân leh Champhai a grape chingtute tharchhuah chu ‘Horticulture product’ a nih avangin hetianga phalrài hi a ni. A hma a kan sawi tawh angin sorkar hnathawk pangngai a Mizorama rawn awm, hnamdang tih loh zin mite emaw engemaw pawimawh ti tura lokal, India mite leh ramdang mite pawh a bik taka phalna pek an ni thin a, tuna MLP Rules an han duanah khan thil thar a awm hranpa vak lo. 
Chutiang a nih laia chanchinbu pakhatin a rawn chhuah, social media lama an sawi zui tak avanga sorkarin a hnukkir leh ta mai leh MLP Act siamna kum 1 chuang a nih tawh hnu a dân tesep kan la nei lo hi thil zialo tak a ni a. Kan sorkar dinglai dawihzep vang tih loh rual a ni lo. MLTP Act, 1995 leh a rules kha Congress sorkar hnuaiah kum 6 chhûng kalpui a ni a. A hnu-ah tuna kan Chief  Minister tho kaihhruai, MNF sorkarah khan kum 10 chhûng hman zui a ni a. Congress lo sorkar leh hnu khan kum 7 an la hmang chhunzawm leh a. Khatihlaia engmah sawi leh sèl awm si lo, tuna a thu ngai deuh reng ni chunga MLP Rules, hriattirna chhuah tawh han hnuhlét leh ngawt mai hi chu, sorkar dawihzepzia leh thultho zia tilangtu a nih loh chuan puh tur dang a awm thei lo. 

Mi pawisawi hlau lutuk chuan thilsual an ti lo viau mai a, thilṭha phei chu an ti thei lova. Hnathawh tak tak tum chuan tihsual palh leh daibuak pawh nei mahse a tuma a chian chuan hna ropui leh hlâwk tak a thawk thei ngei zawk ang. Ruahmanna hi sorkar hian ngun taka ngaihtuah chungin siam ṭhin tur a ni a, thutlûkna siam a thil a ruahman tawh chu, tute emaw sawisèlna leh mitmei vèn avangin a tidanglamin a hnukkir mai mai tur a ni lo. Khawi pâwl emaw, kohhran emaw aiawh an ni lova, mipuiin thutlûkna siam a mipui tana ṭha tura hnathawk tura an thlan an nihna hi an hrereng tur a ni.