LENGPUI RAM PIL

Indian Air Force (IAF)-in Lengpui village council (VC) huamchhûnga Pârchhingchheng ram an lâk (land acquisition) chungchânga mi ṭhahnemngaite’n Gauhati High Court-a public interest litigation (PIL) an thehluh chu chawlhkâr kalta Thawhṭanni khan Court-ah ngaihtuah ṭan a ni ta a. Court roreltu pahnih - Justice Michael Zothankhûma leh Justice Budi Habung te ṭhutna Division Bench-in a ngaihtuahna-ah hian a hmun, Gauhati High Court Aizawl Bench-a Courtroom-ah ngei mi ṭhahnemngai ṭhenkhat nen kan ngaithla ve a.

Kei-in he thil ka ngaihven vena chhan chu eng dang ni lovin, nikum aṭanga ka lo buaipui ve chiam tawh leh, kumin kum bul lam aṭanga VANGLAINI chanchinbu-a hemi chungchâng ka lo ziah ve ṭhin tawh váng mai a ni a. Courtroom chhûnga ṭhut ve kha ka tân chuan daihriat pawimawh a tling hrim hrim a. He bench a judge senior zâwk Justice Michael Zothankhûma’n hemi chungchâng a lo hriat chian dán kha a lawmawm hranpa khawp mai.

He PIL thehlûttute chu Citizen Alliance for Truth and Justice (CATAJ) pâwla an puipa - Dr. J.M. Vanlalhriata leh Rev. Zaidarhzauva te an ni a. An hnungah hian an hming tárlan rem chiah lo, mi hrât-khawkhêng leh ţhahnemngai tak tak an awm a. Chumite chu Right to Information Act, 2005 hmang ṭangkai a he thil dik lo ni a lang hai chhuak túra ṭhahnemngai taka beitute an ni a. Sorkar lamin an zawhnate an chhán dána an lungawi loh avánga Mizoram Information Commission hnêna zualko a, Commission hma a ding zak zak tawhte an ni a. Ka hmuh dánah chuan Mizoram mipui thilṭha duh tam tak hi an hnungah hian an ding a, thil dik lo ni a lang dodál kawngah an thinlungin tih tak zetin an thlâwp a ni.

IAF-in he lai ram an lâk dán chungchângah hian a pawimawh lai tak (crux of the case) chu kan High Court Justice-te hian tlâng rin phâk bâkin an lo manin an hre chiang tih a lang chiang hle a. Justice Michael Zothankhuma khân sorkar ukil a zawh lêtna a ram neitu hming langte ni si lo leh ram neitu ni lo mi pahnih hian eng vángin nge IAF ram lâk zângnadawmna hi an lo lâk/dawn ve ngawt tih kha a zâwt chat a nih kha. Hei hi he thila a pawimawh lai ber chu a ni ta réng a. High Court thupêka chhuitîr a nih pawhin he lai tak hi a chhuitute’n an chhui chhuah ngai leh pawimawh ber chu a ni lo thei lo.

High Court hian he PIL thehluh a ngaihtuahna-ah hian a thehluttute’n an khin (respondent) mi 16-te hnênah hriattirna (notice) a pe chhuak a. August ni 25-a ngaihtuah chhunzawm túrin a dah ta kha a ni a. He mi hun chhûng hian he thil felhlela inhnamhnawiha puhte hian puh an nih chungchângah hian chhechham nén meuhva ziaka intiamna (affidavit) chu an thehlût tur a ni tih chu Court thupêk chu a ni. Gauhati High Court rorelna-ah hian PIL thehluh hi an chai ṭan dawn chauh a la ni a, eng ang takin nge Court hian thutlúkna a la siam dâwn tih chu nghah deuh a ngaih a rinawm a. A bul erawh chu a inṭan tawh a ni.

He lai thilah hian sawi chian ngei ngei ngai a awm. Kan hriat ve phâk chin chin leh Mizoram Revenue department hotute kan biak hnu a kan hriat dán hi han thawh ve ta ila. Kan hre sual hle a nih loh chuan khawi khaw VC mah hian Garden Pass an pe thei lova, VC pass engmah hi LSC emaw Garden LSC-ah emaw a leh (convert) theih ngawt bawk loh. Mahse, he tah hi chuan an ti ni-in a lang miau si a. VC Pass hi a kal dan phung dik takah chuan Land Revenue & Settlement department-in ‘Revenue Pass’ an tih mai a siam phawt túr ni awm tak a ni a. Chumi awmzia chu Pu Rohmingliana hian Lengpui paho ram hi cheng tam vak lova lei khawmin Garden LSC-ah a let (convert) thei mai ni-in a lang tat lat a. Mipui tân sale deed ni-awm tak bâk hi hmuh túr awm miau si hek lo le.

He lai ram lâkna atân hian sorkar hian Parliament dán siam, ‘The Right to Fair Compensation & Transparency in Land Acquisition, Rehabilitation and Resettlement Act, 2013’ hi a tlawhchhan ve ngei chu ni-in a lang na a, hé dánin tih ngei ngei túra a phût ṭhenkhat erawh chu a pal bawrh bawrh thung a. A bîk takin Social Impact Assessment (SIA) an kalpui dánah dik lo taka thuneihna inpe chawp an ang viau. SIA hi pawhfán a nih dawn pawhin central sorkar tâna ram lâk tura SIA pawtfân theitu chu central sorkar ni awm tak a ni.

A bul thúmah sawi ta i la. Pârchhingchheng rama VC pass 7 hi direct a Garden LSC a leh (convert) a nih chuan dan kalh a ni phawtin a rinawm a. Pu Rohmingliana leh ram neitute’n ram an inleina lehkha (sale deed) May ni 9, 2005-a ziah ni-awm a lang kha a tíra ram neitute’n an hming an ziah hnan lo ni a an sawi miau aváng leh Lengpui VC pawhin an hriatpui hauh loh a nih avangin a lem (forgery) a nih ngei hmel bawk. Sale deed ti a vuah ve si kha notary public hriatpui ni-awm taka siam ni mah se, an inleitîrna/leina man zât engmah a inziah loh avángin sale deed a ni lo. September ni 2, 2019-a ram neitute’n an aiawh (agent) atana Pu Rohmingliana an ruatna ni-awm tak nén phei kha chuan a lem ngawih ngawih.

Chu bâkah Registration Act section 17-na a Revenue department a ziahluh a, registration fee pawh chawi ngei ngei tur a nih lai a chutiang engmah tih a nih loh aváng hian he ‘sale deed’ hi pawm theih a ni lo. Chu mai chu ni lovin tuna sorkar dinglai huna siam ngei Indian Stamp (Mizoram Amendment) Act, 2024 dán anga stamp chhiah chawi ngei ngei túr chawi a ni lo bawk a. Stamp duty pêk a nih loh avánga sorkarin cheng vaibelchhe têl a hloh kha thu hranah pawh lo dah ta pawh ni ila, stamp duty pek loh chuan pawm theih a ni lo bawk.

Dan lo leh dan kalha engkim mai kalpui, document-te (sale deed etc.) pawh a lem (forgery) ni bawk hmanga he lai a ramte hi lâk a lo nih a, IAF hnêna hralh angin thil hi a lang ta ber mai a. Tunah hian heta ram a lâk tawhte hi sorkar hian land lease a siam a tum mêk ni-in a lang a. Chumi a siam zawh a IAF kuta hlan túr a ni ang. Hei hi sorkar hian a kal tlangpui a nih vaih chuan a tír tê aṭanga dán kalh leh document lem hmanga kalpui hi Court-in a vai hian a ṭhiat thei ngei-in a rinawm a. ṭhiah a nih chuan he dán bawhchhiatna awm zawng zawng hi tihdikna túra bul ṭanna a ni ang.

A ram neitute leh Lengpui VC-in an hriatpui loha Garden LSC siam, a tíra ram neitute’n hming an ziah hnan loh leh an hming lem ziah (forge) a nih si chuan dán anga thutlûkna siam dán túr chu a chiang reng mai lo maw? Chutianga a lem (forgery) hmanga bul ṭan a nih aváng chuan he thila inhnamhnawih zawng zawngte chu dán hmanga hrem theih vek an ni dâwn a. An dán bawhchhiat/pawikhawih erawh chu a inchen lo mai thei a. Hre reng chunga bawhchhia leh hre lêm lova bawhchhia pawh an awm mah na.

Dik lo taka he pawisa hi inhaivúrna atâna hmangtu thuneihna chelh mek politician leh, sorkar hmasa a politician-te, thamna latu sorkar official-te leh thamna petu, he sum cheng vaibelchhe 188 ṭhelh dawngtute thlengin chhui chhuah vek a ngai a. High Court hi a chhuitu túr a ni hranpa lova. High Court hian Central Bureau of Investigation (CBI) emaw, Enforcement Directorate (ED) Mizoram Anti Corruption Bureau (ACB) emaw a chhuitir thei a, court hian Special Investigation Team (SIT) a din/dintir thei bawk tih he PIL thehluttute chuan an sawi a. Eng investigating agency pawhin chhui se la a sum hrâwm a nat tham bâkah a inhnamhnawihte hi mi thiltithei tak tak, thuneihna chelhtu an nih avángin chhui a nih dán leh a chhuitu hi Court hian vil (monitor) ngei se an duh thu an sawi a, Court pawh ngen an tum ni-in an sawi a ni.

PIL buaipuitute chuan dán bawhchhiatna leh palzútna hi a awm ngei a an hriat avánga High Court-a kal an nih thu an sawi a. Dán bawhchhetute hrem ngawr ngawr hi Court-a an kal chhan erawh a nih loh thu an sawi. Mizoram tichhe mêktu eirûkna do chu an thupui ber a nih rualin tún hnu-ah hetianga mi thiltithei ṭangrualin a huhova dán bawhchhia a sum an siam vak vak ang chi hi a thlen tawh loh na’n he thil hi bawhzui an nih thu an sawi. An duhdán hi tihhlawhtlin ni se la chuan he ram hi a thianghlim sawt ngei bawk ang.