Guest writer
HC Vanlalruata
TIHTUR (DUTY)
Kum 1996-97 chhova Rev. Zairema nena Supreme Court-a eiruk thubuai chhui a nih theih na'na public interest litigation (PIL) an thehluh hlim khan Pu Bualhranga kha editor ka nihna Senhri chanchinbu atan ka kawm a. Chu ta Pu Bualhranga'n a sawi chu ka bengah hian a la cham reng mai. "Tumah mimalin kan khing lova. Phai lam chanchinbu leh Mizoram tualchhung chanchinbu a eirukna lian tham tak awm anga an ziah tawh hi he lam chhuitu tura din ‘investigating agency’ te hian thawm an la nei miah lo mai si a. An tih ngei ngei tur ni si an ti lo hi ti a an ‘statutory duty’ hlen chhuak turin India rama dan rorelna sang ber Supreme Court hian thu pe se kan ti a ni,” tiin min chhâng a ni.
“Statutory duty” chu sap ṭawng véka an hrilhfiah dán chuan ‘a mandatory legal obligation imposed on public authority’ tih a ni a. Mizo ṭawng chuan - thuneitu-in dan hnuai a a tih ngei ngei tura papêk a nihna - tihna a ni ber awm e. Hei hi Mizoram chauh ni lo, India ram pumah hian kan kalphung nghet leh chhe tak mai a ni a. Mawhphurtu-in a mawhphurhna hlen tum lova, mipui sorkara hnathawh túr bik tuksakin a tihtur leh thawh túr tiha hlen chhuah tum lohna hri hian kum 70 chuang min chénchilh tawh a ni.
Keima mimal tawn hriat han sawi ve ta mai mai ila. Kumin kum bul lamah khan Vanglaini chanchinbu-ah Indian Air Force (IAF)-in Lengpui-a Parchhingchheng rama mimal ram an lei chungchanga thil felhlel awm thei hrang hrang ka ziak ve nual a. Kha thilah khan eirukna lam chhui túra thuneitu (autonomous body) hotu pakhat chuan phone-in min rawn bia a. “Lehkha tawi te rawn ziak la, thubuai kan lo ziak lut ang. An pawisa inpêk hi a vaibelchhe têl tak tak a ni si a, an bank account-te hi freeze sak a ngai kan ti a,” tiin a sawi a.
An thiltih dan hi mak tih deuh ka nei a. Hemi chungchâng hi chanchinbu-ah mi zawng zawng chhiar theihin a awm tawh a. Ziaka tu-in emaw hékna ang reng a thehluh kher an nghâk kha a fel lo ka ti riau. Chuvangin, “Ka thu ziah kha mitin chhiar theih (public domain)-a awm a ni tawh a. In lo chhiar ve a, chhui chian ngai a in hriat chuan thuneihna in nei a. Suo moto-in thubuai in ziaklût thei reng a lawm. Kei chu chanchinbumi mai ka ni a, a bawhzuitu túr ka ni lo,” tiin ka lo chhâng a ni. Hei hi dán kengkawhtute’n dan hnuai a an tihtúr awmsa (statutory duty) an tih loh ṭhin lan chhuahna pakhat chu a ni awm e.
Rev. Zairema leh Pu Bualhrânga te’n Supreme Court-a PIL an thehluh khân kha thil kha Central Bureau of Investigation (CBI) emaw Enforcement Directorate (ED) leh Income Tax department te’n emaw chhui se an duh a nih a rinawm a. Mahse, Supreme Court khan Mizoram Police a FIR/complaint theihlût túra an rawn tih avángin Mizoram Police hnenah an thehlût ta a. Sorkarin a chhuitu túra Police officer a ruat kha, kha thubuai a inhnûkhnawk bera puh party Congress mite khan mimal takin an bei zui ta chiam chiam mai nghe nghe a. Zia lo tak a ni.
He mi hma Pu Zoramthanga kaihhruai MNF sorkar ṭan aṭanga kum khat bawr vêl kha a ni ta awm e – Anti Corruption Branch (khatih lai chuan Bureau a la ni lo) a an hotute khân eirukna a tam hle a sawi a nih avángin School Education department hnuai a pisa pakhat chhui turin preliminary investigation ti turin thil an kalpui a. Mahse, department hnathawk zînga Minister laka tlatlum deuhte’n nasa taka an nawr váng ni maw, Ministry lam thu angin Vigilance Department lam khân chhui zui tak tak kha an remtihsak ta lo kha a ni a. He tiang vel hi kan sorkar kal dán phung a ni rei ta khawp mai.
Mizoramah hian thil pawi tak mai chu mimal leh pawlin anmahni kuta dán an kengkawh ṭhin (taking law into their own hands) hi a ni. Mahse, tuna kan ram kal dán phungah hi chuan hei lo hi duhthlan túr a awm meuh lo. Mipui rawngbawltu túr sorkarah hian department hrang hrang, mawhphurhna leh tihtúr (duty) bîk nei a din kan nei dul mai a. An mawhphurhna hlen chhuakin an tihtur (statutory duty) an ti lêm hlei lo thung a. An thlakip hlawh an lâk phawt chuan an lungawi mai emaw ni tih palh awl a ni. Tun lai a kohhran rawngbawltute’n berámte thlarau chhandamna leh an nunna leh thlarau chhanchhuahna atâna biak-in pâwna phusa peih tawh lova pulpit aṭanga thusawi leh inneihtir leh mitthi vui bâk an mawha an la ta lo ang vêl hi a ni áwm a sin!
He ti’ang hlawh tam tak nei a mipui rawngbawlna atana thawktu tura ngaihte’n an tihtur an tih loh hian hrin ṭha lo a nei ngei ngei ṭhin. Entîrna siam tan ila. Italy ramah dán kenkawh kawnga mawhphurtute’n an kenkawh loh avángin misual rual zung thûk tak kaih, ‘Mafia’ an tih tâk hi a lo piang a. Italy ram Sicily biala inkhualtelem mai mai emaw an tih lai khân khawvêl ram ropui ber US-ah bû an khuar a, Federal Bureau of Investigation (FBI) mangchhia an nih reizia kan hria. Italy-ah magistrate rual an ṭhangharh a, an dodal a, tam takin an nunna an dahkham hnu-ah ram pangngai-ah an chhuak leh chauh a ni.
Sorkarin mipui sum hmanga a rawihte’n an tihtúr an tih loha, a châng phei chuan an tih loh túr an tih ṭhin avang hian a man pêk a tam thei khawp mai a, mihring thisen hiala man pêk a ngai ṭhin fo rêng a ni. Sorkar agency/department-te’n an tihtur an tih mai loh avangin pawl ṭhenkhat chuan anmahni kuta dán kengkawhin mi nunna hial an lâk châng a awm tih kan hre fo a. An tihtur an tih loh emaw an tih tlai vang pawhin mipui lungawi lo an che chhuak fo bawk a, chu chuan buaina leh harsatna a thlen ṭhin a ni. A hun taka mawhphurtute’n an tihtur an tih zat zat hi ram zalenna leh dan rorélna (rule of law) din channa atâna pawimawh eltiang a ni.
A châng hi chuan sorkar leh a hnuai a mipui rawngbawl kawnga mawhphurtu department/agency-te hi wheelbarrow ang mai mai a nawr kal ngai reng an ni fo tih chu kan hria a. Hei hian harsatna leh buaina a thlentîr theih bâkah pawikhawihna thlentîr theitu a ni a, a thlentîr fo bawk. Entirna pakhat chu tunlai a kan kawngpui laih chungchângte hi a ni awm e. NHIDCL-in kawng an lai a, ramngaw, thing leh mau bâkah khawmual leh lui a chéng nungchate tichereu leh tirêm zawngin an duh dán dánin leivúng an paih a. Hlawkna ringawt ûm a, duh thâla an chêt lai-in ramngaw leh a chhûnga nungchate humhalh mawhphurhna neitu Forest department leh district bawrhsap pisa lama thawktute’n ‘pip-e-pup-e’ an ti miah lo theite hi a mak pawh kan ti tawh lo a nih hi.
Kan boruak, ramngaw, nungcha leh lui tuite humhalhtu túr an tihtúr tih chu sawi loh nghavawk hrâm an sawi ang mai-a an ngawih avangin he lam humhalh duhtute’n nawrh hial huaihawta an nawr a ngai ṭhin hi zahna châng an la hre chuang lo chu ni awm a ni. Tlêm lai deuha thingtlâng mirethei zawkte rawtuai khawrhsa phúr taka an mansak ang khan company lian leh contractor hausate lakah an tihtur an tingam ve lo a ang ṭhin ngawt mai.
Zu khap duhtute an au ring a, lalna leh thuneihna chelh theih na’n leh chelh zui zêl theih na’n zu khapna dan siam a ni a. Mahse, hnen taka kengkawhtu tur lam hnathawktu sorkarin an ruai tam leh thei si lova, YMA leh tlawmngai pawl dangte phungbawmah a sawm leh a. Dan dik taka dan anga thil kalpui vek sén a nih loh avángin dán kalha chêt leh dán bawhchhiatna a thleng ta fo a ni. Sorkar hnathawk anga dán hmanga phuar ni ve lo leh he lam zir lo leh hre lo tán chuan dán bawhchhiat a awl hle a, an bawchhe châwk bawk. Ruihhlo do a beihna-ah te hian dan anga man theitu ni ni lovin a man theih dan tur danin a bituk ang lova man engzâtnge an dan bawhchhiatna laka court-a fihlim awm tawh ang, tihte pawh ngaihtuah a ngai a ni.
Mipui sorkar (democracy) kan tih ang sorkar inrelbawlna-ah hian thiamna neite, hlawh ṭha tak hlawh a thawkte awmna department/agency-te’n an tihtur bituk (statutory duty) an hlen hi tih makmawh a ni a. An tihtur an hlen hi a pawimawh ber a, an mawhphurhna a ni bawk. Tuna ram pum huapa lâr êm êm, Cockroach Janta Party invuah ṭhalai rualte auhla ber India rama pawimawh bera ngaih mêk hi kan hria ang a. Chu chu sap ṭawng han hawh ta ila, ‘accountability’ a ni a, hei hian a fún kim vek a, kan tlâkchham ber erawh chu a ni mai em?