LENGPUI RAM-3 (The Scam)

Nikum lama Lengpui khaw ram huam chhunga ram lei leh Indian Air Force (IAF) kuta pek chhawn leh chungchang ka hriat tirh khân ‘scam’ a awm hranpa lo ni-in min hrilh a. Chhui chian hma chuan a tluang purh angin a lang rêng a ni. Túnah chuan he thil chai chhoh a nih dána thil dik lo leh felhlel inphûmte kan rawn phawrh tawh ang.

Tárlan tawh angin Rohmingliana’n kum 2004 a Lengpui khaw mi 7 ram a lei hian pawisa an inhlán ngei tih chu ram neitute paw’n an pha lova. Kum 2005 a Garden LSC a a leh tâk hi an hriat loh thu an sawi thung. Garden LSC a nihna a notary public hma a ram lei leh hralhna (sale deed) siam hi a tíra ram neitute hming (signature) ang tak awm mah se, ram neitute kan biak pawh mi 3 - H L Samuela, Biaklawma leh K Lalduha te chuan an hming hi an ziak lo niin an sawi a, ziah chu sawi loh an hre lo hrim hrim ni-in an sawi. Hei hi thil awm dan a nih avangin kum 2005 May ni 9-a notary public hmaa Rohmingliana leh a ram leisakte’n ram inleisak leh hralhna (sale deed) an siam hi a lem/phuahchawp (forgery) a ni ngei-in a lang.

Hei bâkah hian ram emaw bungrua emaw kan inleisak/hralh chuan a man zat ziah lan ngei ngei ṭhin a ni a. Chutiang chu sale deed 7-ah hian ziah lan pakhat mah a awm lova. Transfer of Property Act, 1882 section 54 bawhchhiatna a ni. Chu mai chu ni lovin kar kalta-a ukil pakhat ka biak chuan hetiang sale deed-ah hi chuan thuhretu 2 tal an awm tura ngaih a ni, a ti bawk. He’ng sale deed 7-ah te hi chuan thuhretu an awm lova, ram hralhtu leh leitu hming bakah chuan notary public signature a awm a, a hming a ziak hek lo. Rs. 100 chunglam hralhna/inleisakna man zât awm lova ram lei/hralhna ziah hi a lo awm mial a nih pawhin a a awm ve zeuh a ni chauh ang.

He’ng ‘sale deed’ hi a lem siam chawp (forgery) a lo nih hlauh chuan a tír aṭangin a dik lo chho vek tihna a ni dawn a. Pârchhingchheng/Tuilût ram neitute hian Rohmingliana hnêna an ram VC Pass an hralhna-ah khan eng thil emaw an ‘sign’ ang a, khami signature kha an hmang ṭangkai a ni thei. Sale deed hi a lem a lo nih tak tak vaih chuan tute-emaw in sum tam tak dik lo taka an insem a, mipui sum tihchingpenna bul inṭanna a ni tihna a ni.

He ram lâkna/leina man to uchuak lutuk hi a mak. Ram lâk túr hriattirna chhuah hma daih, kum 2019 khan feet khat bial Rs 185/- in a hlutna an lo siam fel tawh a. Revenue lamin an chhût dan ang chuan chawhrualin a ram hlut zawng hi feet khat bial pawisa 46 (Re. 0.46) a ni a, a vai a chhutin Rs. 18,78,558/- hú tihna a nih chu. Addl. DC-in kum 2019 a ram hlut zawng a bituk behchhana solatium (100%) leh interest (12%) an han belh chuan 80,434% in a lo pung ta mai a, chu chu a lêt 804 tihna a ni. Mihring chenna ni lo, thlai pawh awm lo ram ruak man hi pawisa hlutna tlahniam zêl chhût pawhin a nihin a ni lo lutuk.

Chhui chian ngai lai ber chu mi 7-te ram lei khawmtu Rohmingliana hian kum 2024 January ni 9 a ‘special power of attorney’ an siam khan a chan tur atana a hauh chu cheng vaibelchhe 70 chiah a ni a. Rs. 70 crore-ah hian a lungawi tâwk tih a lang. A chhan chu a la bang zawng chu a aiawhtu atana a ruat Henry Lalremsanga hian a chang vek ang tiin a hlui tawp mai a. A la bâng zawng chu cheng vaibelchhe 117 leh nuai 90 zet a ni a, Mizoram sorkar tân pawh îtawm tham lutuk a ni. Power of Attorney a a ziah dan chuan ani chu Aizawl a a awm reng a ngai si a, Henry Lalremsanga hian he lai a Indian Air Force in hmun an rawn dinna atana India sorkar dawr tur leh a ṭul dang zawng zawng a aiawhin a thawk dawn a ni, tiin tarlan a ni.

He thilin a kawh theih chu sorkar laipui a Defence Ministry leh IAF thuneitute’n pawisa an rawn pêk chhuah thuai theihna atâna nawrtu hian pawisa tam tham tak a mamawh dâwn a. Dinhmun pawimawh chelhte hnena pawisa thlâr char char túrin an inring sa niin a lang a. Chutiang bawkin Mizoram a thuneitu sâng sorkar ding lai a phusa pha leh official liante vuak dûpna atân pawh a ṭangkai hlê dawn bawk tih an chhût phá a nih hmél a. An duh ang tihhlawhtlinsak leh nawr chak saktute chuan an hui lawih ang tih a rin theih chiang a ni.

Hei bâkah hian Indian Registration Act, 1908 section 17(b), section 32 leh section 33(1)(a)-ah chuan registration fee pek tur a ni tih a ni a, mahse, he power of attorney, Non-Judicial Paper Rs. 100 mana ziah hi register a ni lova, registration fee pawh pek a ni lovin a lang. Chu bâkah Schedule of the Indian Stamp (Mizoram Amendment) Act, 1996 Article 48(f) leh Schedule of the Indian Stamp (Mizoram Amendment) Act, 2024 Article 23 in a phût angin stamp duty pek a ni lovin a lang bawk. Hei phei hi chu sorkar tân sorkar sumbawm a lût atâna îtawm tham a tling.

Mizoram assembly dán siam Mizoram Land Acquisition Act, 2016 chu Gauhati High Court-in October ni 30, 2024 khan a hnawl a, chuvangin Parliament dan siam The Right to Fair Compensation and Transparency in Land Acquisition, Rehabilitation and Resettlement Act, 2013 (RFCTLARR Act 2013) chu March ni 11, 2025 khan assembly chuan pawm (adopt)-in Mizoram sorkarin ram a lâk túr rêng rêng chu he dán tlawhchhan hi a ni tur a ni a. Mahse, IAF tâna Lengpui ram leina-ah hian he dan hi nasa taka bawhchhiat leh palzút a ni.

Pakhatna-ah chuan he dán (RFCTLARR Act 2013) bung IV, section 11-ah chuan ram lâkna tur hriattîrna (notification) chhuah a nihin chanchinbu-ah zau taka puanzár tur tih a nih lain chanchinbu-ah chhuah a ni lova. Ram lak chungchânga hming langte leh ram awmna khua a panchayat/VC-te chu hriattirna hi chiang takin an hrilhfiah tur a nih lai-in an hriattir lo hrim hrim tih ram neitute leh Lengpui VC te hian an sawi a. Ram hi Rohmingliana hian lei khawm tawh mah se, a tira VC pass neitute hming vekin a tawp thlengin kalpui a ni bawk.

RFCTLARR Act 2013 section 9 kalhin an ram lâk túrin khawtlâng a nghawng dán túr zir chianna (social impact assessment - SIA) áwltîr (waive/exempt) túrin Revenue Minister remtihna lâk a ni a. An ziahtir ni, kum 2025 May ni 15-a hriattirna an chhuahah chuan Minister chu hetiang ti thei túra thuneitu (competent authority) a nih thu an ziak lang kher a. He dan section 3 (e) (v)-ah chuan central sorkar hnuai ami SIA áwltîr theitu chu central sorkar chauh a nih thu chiang takin a ziak. He dan section 40 sub-section (2) –ah pawh venhimna kaihhnawiha hmanhmawh taka SIA áwltîr theihna thuneihna chu central sorkar tâna ram lâk a nih chuan central sorkar thuneihna a ni miau a ni.

Lengpui ram (Serzawl kawng) a IAF tana ram lâk túr hi a man a to uchuak em avangin he thil kalpui mek hi tihtawp rih a nih thu CM Pu Lalduhoma’n nikum February ni 21-a assembly a sawi laia, thla 2 velah hmanhmawh taka chinfel a ni ta lawi si khan mipui ngaih a tiṭha lo a. Chu bâkah ram leikhawmtu Rohmingliana leh a aiawha a ruat Henry Lalremsanga-te ‘power of attorney’ ziahna a thuhretu Lalhriatrenga Chhangte hian Henry Lalremsanga sum chan tur hi Mizoram leh central sorkara thuneitute hnêna sum sem túr ruahmanna a awm sa tih youtube-ah a sawi bawk.

Lalhriatrenga sawi dán chuan Rohmingliana hian a tírah ram man hi cheng vaibelchhe 100 vêl túrah ngaiin cheng vaibelchhe 45 a chan chuan a lungawi a, mahse, cheng vaibelchhe 200 dawn a nih thu a hriat khan cheng vaibelchhe 100 tal a chan theih na’n Henry dawr túrin a hmang ta a. Henry chuan a pawisa dawn túr hi ama chan túr chauh ni lovin Mizoram sorkar leh central sorkarah manṭang/(commission) ei tur/tihláwm tur an tam lutuk a, cheng vaibelchhe 100 tling lo chuan ka tilawm sêng lovang tih a hrilh niin a sawi a nih kha.

A kimchang lo chungin thil awmdán a chiang thawkhat ta a. He lai ram lâk dán, a ram man to uchuak dán leh ram lâk kawnga an hmanhmawh dan hi en liam mai chi a ni lo. Thil dik lo leh a phéna eirûkna, thuneihna hman sual bâkah thuneitu leh thiltitheitute’n pawisa an insem dán túr nia lang hi ziah kim sén a ni lovang. A chin chhuaka chhui a ngai a, a chhuitu atan pawh CBI/Enforcement Directorate (ED) emaw ngei ni se duhthusam a ni ang.