Guest writer
HC Vanlalruata
Ram ka thlir a: REMCHANNA LEI
Indopui pahnihna-ah khan Germany, Italy leh Japan an ṭangrual a, an chét nat em avangte, lehlam a tangrual pawl, United Kingdom, US, USSR leh ramdangte an tum anga an chét mai theih loh avang khan, khawvela thil la thleng ngai lo a thlen phah a. Chu chu US-in Japan ram khawpui pawimawh pahnih – Hiroshima leh Nagasaki a nuclearatom bomb a thlâk kha a ni. Khatah khan mi tam tak an thi a, tam tak chu ramtui-lei-lovin an awm phah a, nausen piangsual phei chu an tam hle awm e.
Chumai chu a ni satliah lova, kum 1972 a din, Swedish zaithiam pawl ABBA ho hla sak “The Winner Takes It All” tih ang mai khan indona a hnehtu na ná na chuan rallâk sum chu pumhmawmin a chak lo zawk chu ui dawih zawk ang maiin an chin rawn hrep mai a. Khatih hunlai a Germany, Italy leh Japan ram leh mi chengte dinhmun kha awhawm loh ve tak mai a ni. Mahse, rahbeh leh neksawr, diriam leh rahhrual tawk ramte hi, a aia ropui mahin an ding chhuak leh a, an tlâwm a dawl zawr a an zawr chung khan an rawn er chhuak leh satliah mai a ni lo, tharum hmanga khawvel ram chak leh hausa laka tlâwm, Japan khan tlàwmah la-in, khawvel thiamna thar hmangin rei pawh rial lovin tharum ni lovin, thiamna hmangin khawvel a awp chho titih ta mai a ni.
Ralthuam neih ṭhat bakah neih tam leh tharum thawh a sipai chakna leh thiamna hrang hranga inpâwngnèkna a a hneh loh, “Ka pu sai-sawm kap” ti khawpa ti tlâwm a tithangtlâwmtu, US laka Indopui pahnihna rem hnu a Japan rawn er chhoh dan hi a ngaihnawmin a hmuhnawm asin. America rama Japan siam lirthei lakluh khap ngai khawpin an lirthei siam a ṭha a, computer leh electronic bungraw chi hrang hrang man tlâwm zawka a hlawm lian pui pui a an han zuar tak tak mai chu; khawvel an ti mangang a nih kha. Germany pawh tlâwm hle mahse an thil siam ṭha ber ber lei lova khawvel ramtin siam thei khawpa ropui a er chhuak leh an ni tih kan hria.
Harsatna leh hlawhchhamna hi mi chak lo leh nep tan chuan chhiat hlen theihna leh kumkhaw chawrlohna thlen theitu a ni tehmeuh mai a. Mahse, mi chak leh fing bakah remhria leh huaisen tan chuan chaklehzualna, hnehna hlado chham theihna atana hun inhawng a ni thung. Michak leh huaisen chuan hlawhchhamna kha hlawhtlinna ropui takah a chantir thei a, harsatna kha a chingfel satliah mai ni lovin a aia sang zawka lâwn thei tura chakna leh theihna petu atan a hmang ṭangkai hlauh zawk ṭhin a ni.
Indopui kan sawi a, chumi piahlamah chuan sawi belh tur a la awm cheu. Thlai chin hleih theih lohna ram, Switzerland ram mipuite khawsak theihzia chu keini Mizote pawhin ‘khawchhak Switzerland ram’ nih kan chak chungchang kan sawi fo tak hi. Khawvela ram hausa, hnathawk vak lova sum ngah em em, Arab ramte ang lo taka tuialhthei leh boruakalhthei lai chhuak ve lo, Israel ram khu, a hualtu ram hausa ho khuan zu ngam hauh lova maw le. An ṭhenawm ramte neih ve loh hausakna leh ropuina thurûk an nei thei.
Entirna atan chuan hetianga ram leilung hausa lo chu sawi loh harsatna tinreng kara ram leh hnam ding chhuak a, an aia ram leilung hausa leh engkim awlsamna ramte aia hausa leh ropui zawk hi a chunga kan sawite bakah Singapore chauh lo pawh sawi tur an tam mai. Harsatna leh vanduaina hi ‘A hmangaihna lantirtu’ chauh ni lovin, tam takin malsawmna-ah an chantir zu nia maw le. Chutiang a harsatna, vanduaina leh anchhia kan tihte malsawmna atana chantir tur chuan huaisenna leh tumruhna bakah teirei peihnate a pawimawh a, chumi khaikhawmna chu hnam taima leh thiamthil nei ni tura hratlâk leh chhawrtlâk hnam nih hi a ni.
Sapho hian 'skill' an ti a, Mizo tawng chuan thiamna emaw, thil thiam nal bik sawina a ni ber awm e. Hei hi Mizote'n kan mamawh em em a ni a, khawvel ram changkanga cheng tam berin an neih deuh vek tawh keini'n kan la tlakchham tak a ni. Mizote hi thil thiam dém dùm, thiam bel bik nei lem lo kan tam hle a. Chu tak chu mingo hovin, Jack of all trades, master of none an tih ang hi a ni ber awm e. Thiam bel bik (skill) nei lo, thil tam tak thiam ve dém dum, rintlaka thiam si lo hi kan hnam hian kan ngah em em mai a, hei hi hma kan sawnna daltu pakhat a ni.
Phairama ka kal hian hmuhnawm ka hmu fo thin a, chu chu tupawh maiin an kalna lam an hneh em em a, an thiam lam an thiam bel em em khu a ni. Kum 1985 khan The North East Sun chanchinbu an chhutna hmun kan tlawh a. He chanchinbu, thu tak fir ngun lam chhuah aia a chhiar nuam leh chhiartute ngaihnawm tih zawk bakah thlalak lam chhuah tam (tabloid) tan hian a hnu-ah kum engemawzat chu thu ka thawh ve nghe nghe. An chanchinbu hi a phek thleh fé tham a ni a, khâwl hmangin an thlep nà a khawlin a thleh sen loh avangin, kebul pakhat an thlehtir a, a thlep lai chu hmuhnawm tham, a thiamzia leh thleh ranzia chu ennawm tling, nilenga en a ni. Mahse, he pa hian ni khatah Rs. 2.50 chauh zu hlawh a. Aizawlah chuan mipa puitlingin khatih hunlai khan ni khatah Rs 20- an hlawh niin ka hria.
Kan ram leilung rualrem loh dan kan hria a, phaizawl tih tham kan neih loh chu sawi loh, ram chhengchhia leh kham bakbahai tak tak awmna ram a ni. Kan ram luite pawh lawng lian chu sawi loh, lawng te kal theihna pawh kan nei meuh lova, suar leh lung khawkrawk tam em emna a ni. Heti chung hian kan ram chhengchhia leh kan luidung a suar tam em emte hi zin mite hipna atan kan hman thiam chuang sum tam tak lakluh theihna a ni. ‘Adventure sports’ lam, tlang kawng chhe lutuka lirthei, a bikin ke hnih nei intlansiakte, lui khawkrawk pawh ‘white water rafting’ ang chi tih na’n te hman ṭangkai theih a ni a, mingoho phei chuan an uar em em a ni.
Chumi piahlam chu a la awm. Tunah hian kum chanve aia rei chu hripuiin min nuai tawh a, Mizoram chhunga state pawn lammi, hna rawn thawkte an hawng fai deuh vek a. A bikin insak hna thawktu phei chu an chambang meuh lo a ni. Chuti chung chuan Mizo tlangvalte’n an lo thawk ve thei reng a ni tih a lo lang a, cement, thing leh aluminium khawih hna bakah, chhuat phah thlengin thiam kan ngah ve zia a lo lang ta. Hnathawh kawngah inzirna tur kan la ngah hle rualin, tun hma ai chuan kan nula leh tlangval tam ber hian hna thawh danphung (work culture) ṭha an hrethiam tawh a. Company leh mimal enkawl bank leh dawr hrang hranga thawkte pawh biak an nuamin, anmahni dawrtute tana ṭangkai thei ang bera awm an thiam ta.
Chutiang zelin kuthnathawh ang chi leh thiam thil nei bikte pawh an zia-awm chho mek a. Hrilèn avanga harsatna kan tawh hi malsawmna inthup-ah kan chantir thei tih i hria ang u. Phailam aṭanga thlai kan lakluh tam tak hi Mizoram chhunga chingin, kan intodelh thei ang. Dailuah leh alu, purun vel hi chu intodelh khawpa tharchhuah kan la harsat a nih pawhin zikhlum, buluih leh parbawr bakah tomato pawh hi kan intodelh theih mai a rinawm a. Ran chaw siamchhuahna lian tham kan neih a, arnote tihkeuna leh vawkte hralh tur kan ngah chuan phailam aia senso sang bik lovin kan vulhin khulam aia to lutuk lovin kan hralh ve thei bawk ang.
A hmalama kan sawi tawh angin tuna hun khirh leh harsa kan tawh mek hi malsawmna a chantir theih a ni a. Chumi atan chuan taimakna leh thawhrimna a pawimawh a, chumi rualin chhawrtlak leh thawkchhuak thei thiamna (skill) kan mamawh a ni. Hnamdang thawh ai kan thawh theih chuan YMA-in ram leh hnam humhalh kum a puan thin hi a takin a lo hlawhtling ang a, hnam changkang leh intodelh, hnam zahawm kan ni thei ang. Kan ṭhalai chak leh thaza rualte’n smart phone hlai pui pui bih nileng lova, hnathawhna hmanrua an chelek nilèn hunah leh an thiamna an chhawr ṭangkai hunah chauh he hnam hi a changkangin a dingchhuak ang a, hnam zahawm a ni ang. Chumi atana hun ṭha lo inher chhuak hi hman ṭangkai i tum teh ang u.