THU ZIAH HI!

Mizo zînga thu ziah lama mi lãr ber zînga mi J.F. Laldailova (L) chanchin an sawi ṭhin pakhat chu sâp ṭawng lehkhabu aṭanga Mizo ṭawnga a lehlin hian ziah láwk (draft) nei loin type-writer-ah a chhu nghâl mai ṭhin tih kha a ni a. Mi dangdãi tak a ni an tihna a ni ber ang! Lalthankima (Dàwrpui Vêngthar) chanchin an sawi ka hriat pakhat chu ṭhian zaho an titi laih laih lâi hian article ṭha fê hi a ziak thei an ti bawk a; mi nêp lo tak chu a ni phawt mai!

Kum tin Mizo ṭawnga lehkhabu chhuak hi 150 âia tam mah a awm ta deuh ziah a. Mizo Academy of Letters (MAL) chuan ‘Book of the Year’ a thlang ṭhin a. Book of the Year atâna a thlan lehkhabu erawh chu a kal hmang a inang vek lêm lo. A ṭhen lehkhabu lian tak a nih lâiin ṭhenkhat ve thung chu lehkhabu thehlêp ve tak a ni thung. A bu len leh têtah an teh lêm lo a; a thu pài ṭhat leh ṭhat loh kha tehna laipui tak niin a lang. Tûnah pawh hian MAL chuan kum 2022-a chhuak lehkhabu la khâwmin ‘Book of the Year 2022’ tùr a en leh mêk a ni. Tû ziak tak rawn thlang ang maw?

Lehkhabu emaw, essay emaw, article emaw ziah hrim hrim emaw hi mi ṭhenkhat tân chuan thil harsa lêm lo tak a ni maithei a; mi ṭhenkhat tân erawh chuan beih fê pawha hlawhchhamna a ni thung. Tûnah chuan computer kan hmang ta fur a; lehkha ziaktute tân pawh thil a awlsam phah ta hle. Kei hi computer chhawr ber zînga mi ka ni àwm e. Zîng thawh veleh ka computer ka tinung nghâl a; a bulah ka ṭhu char char a ni ber a. Khawiloah va lêng chhuak i la, ka hàwn veleh computer ka tinung leh nghâl a; a bulah ka ṭhu leh nghâl char char bawk a. Computer hi ka ṭhian ṭha tak a ni ta! A tel lo hian ka khawsa thiam lo achhá a ni ta!

Computer hi kum 2003 Decem­ber-ah khân ka lei ve a; zirna hran nei loin mahniin ka khawih ve tawp mai a. Thla hnih vêl ka khawih hnû chuan thu ziah chhu thei ṭãwk ṭãwkin ka thiam ve ta hrãm a. Buai chãk chãk cháng erawh chu ka ngah hle. Vawi khat chu Beginner Zirlai Bu (Kum hnihna) ka ziah lâiin zirlai 32-na thleng ka zo hman tawh tihin eng lâi ber nge ka khawih ka hre lo, ka ziah sâ zawng zawng chu a bo ta vek mai a. Theih tàwp chhuaha hmuh leh ka tum pawhin ka khawrh chhuak leh thei tawh si lo. Chumi hnûa ka’n ziak leh tak tak kha chu ka hah phah teh asin! Ka ziah sâ ka lo by-heart vek bîk sî lo; hah thikûla kâr hnih chhûng, mu mang loa ka beih hnû chuan a hmâa mi ang deuh thuãkin zirlâi 32 chu ka zo leh thei ta hrãm a ni!

Khatiang rêng rênga ka hahpui kha a tam lo khawp mai. Pro Pastor ka nih lâi khân Gospel Centenary Commentary Series-a mi tùr Joba hrilh fiahna ziak tùrin min rawn hnawn chawt mai a. A ziak tùra ruatin a ziah theih loh vàng a ni a; tlàwmngaih chhuaha ziah a ngâi. Thuthlung Hlui zir mi ka nih avàngin hnawn àwm tak chu ka ni ve rêng bawk a. Chumi ṭum pawh chuan ka’n bei tak tak a; ka ziah chhûng chuan min kaihruaitu Pastor, Revd C. Lianhmingthanga pawh khân bial fanga zin chhuahah min àwl deuh bawk a; thla hnih chhûngin ka ziak zo thei ta mai a. Mahse ka nat phah thung! A bûa a lo chhuah khân phék 371 zet zuk nia!

Christian Hospital, Sèrkàwnah Dr Lallàwma ka han râwn a; ani chuan Hospital-a min dah phêt a tum a. Kei lahin Hospital-a han awm êm chu ka duh si lo. Damdawi ṭha tak tak min chawh a, min hàwtîr ta ngê ngê a. Thisena thun chî damdawi man to tak te pawh min chawh kha; kan in luah neitu Lalhmuaka nupui chu nurse a nih avàngin in lama inenkawl tùrin ka hãwng ta a. Zàwi zâwi chuan ka chak chhuak chho leh ta a ni. Lehkhabu ziah hi thil namai lo tak a ni!

Dr Lallàwma sawi kài takah chuan tlêm sawi belh teh ang. Ani nèn khân kan che vêl kan inang deuh a ni chêk ang, amah nèn kan inhmuh hmâ pawhin miin min hai fo nia! Ani kha kei âi chuan a bum a lian deuh a; hmélah pawh ka tluk rual loh, tuãk tak záwk a ni bawk a. Kan inhmuh hmâ aṭanga miin min hai dun tawh ṭhin avàngin Lunglei Synod House hawn ṭuma a rawn tel ve, kan inhmuh hmasak ber ni chuan, “Nang hi i ni mâw?” tiin kan inkuah chawt mai a. Chuta ṭang chuan kan inti-unau ta riãu nghê nghê a. Ani nèn khân unau ni àwm tak rêng kan ni a; a nupui pawhin, “I big brother” min tih khum ṭhin!

Lehkhabu ziah bul ka ṭanna hi hi chu ram buai hmâ, Govt. Mizo High School-a kan kal lâi kha a ni ve daih tawh. A hming chuan thawnthu pathum ka phuah ve hman a; pakhat chu bu thlehlêp deuh, Exercise Book pan chî, phêk 48 khat táwk chiah a ni. A dang pahnih erawh chu Exercise Book No. 4 khat táwk ve ve a ni thung a. Tûnah hian khâng ka thawnthu phuahte kha khawiah nge a awm ták tih ka hre tawh lo a; a thu kal hmang pawh ka hre tawh lo bawk. Keia thingtlâng naupang, kan sikul PT Master John Lalkàisàngan ‘Tuikuk âr khual’ ti-a a chhaih nawmnah kha chuan khawi lama thawnthu ṭha tak han phuah rual em ka nih?

Kei hi chu ka chanchin ka sawi hi chuan, ṭhianten min fiam mathlàwn loin ram buai avànga Tezpur Jail-a ka tàn lâi hi sawi kài a ngâi leh ṭhin. Kum 1967-a Aizâwl Jail aṭanga mi 24 an tlàn chhuah avàng khàn tlàn chhuahna ina awm, chhuak ve ta lo zawng, mi za chuang zet kha Defence of India Rules hnuaiah Detention Order min pe burh mai kha a ni a; ka Detention Order namber chu 638-na a ni. Chhuak mai tùra tih fel titih tawh kha Tezpur Jail thleng thlengin ka zuk tàn phah ta a nih kha. Khami ṭum tlãn chhuak zînga mi tel ve chu tûna Mizoram Deputy Chief Minister hi a ni nghê nghê!

Tezpur Jail kan thlen hnûah Mizo Prisoners Representative Council (MPRC) din a ni a; Mizo jail tâng mi 25 zêlin âiawh pakhat an thlang thei. Hotu ber chu ‘High Official’ tih a ni a; MNF President Laldenga âiawh tùrin MNF sawrkara civil administration lama nihna sâng ber apiang kan hmang a. High Official hmasa ber chu Ropaliana@ Hrângzuala (MP) a ni a; a dawtah Lalnundâwta, Aizâwl DC&Adviser to Laldênga a ni leh a; a dawt lehah Laldênga nau Ngûrchhîna, Chief Commissioner a ni.

Hêng High Official-te hian ka tàn chhûng chuan an Secretary ah min hmang vek mai a. Ropaliana nèn kan inhrawn hlim chuan MPRC Constitution siam tùrin min ti a; sâp ṭawng ngatin ka buatsaih ve a nih chu! Khatih lâi khân UN Charter hi khawi aṭangin emaw ka nei hlauh mai a; MPRC Constitution buatsaih nân chuan ka entawn deuh ber nghê nghê a ni. MPRC Constitution ka buatsaih kha lehkhabu tih tham êm chu a ni lo náin ka jail tàn lâi kut chhuak lehkhabu ah ka ngâi ve deuh tlat! MPRC Constitution ka siam kha jail aṭanga ka chhuah khân hnutchhiah a ngâi si a; engtin nge a awm zui ták ka hre ta lo! Ka hmu leh chák ngawt mai. Kei, Class IX pass ve chang chang chauhin ka siam a nih kha! Lo kawl ṭha khiãu awm tak ang maw?

Kum 1967 June thlaah khân Israel leh Arab indona ‘Six Days War’ kha a lo chhuak a. Tûk tin Assam Tribune chanchinbu a lo thlen veleh hian a chhiar hmasa berah ka ṭang ṭhin a. Ka bulah chuan upa lam eng emaw zât an awm ṭaih ziah a; anni chu Six Days War chanchin kha ka lehlinsak ṭhin a, ngaihnawm an ti ve hle ṭhin! Mi ṭhenkhat min fuihna avàngin ‘Six Days War’ chanchin kha a bûin ka ziak ta nghê nghê a. Ka chhuah dâwn khân ken chhuah theih ka inrin loh avàngin ka hnutchhiah a. A hnûah Tualte khua Dênghlîran a hàwn tih ka hre leh a; amah lah chu a thi daih tawh si! Khawiah nge ka lehkhabu ziah Six Days War chanchin kha a awm ták tih tûn thleng hian ka hre zui tawh lo. Ka hmu leh chák ngawt mai. C. Rokhûma âi khân ‘Six Days War’ chanchin kha ka ziak hmasa maithei asin!

Mi ṭhenkhat chuan lehkhabu emaw, article emaw, essay emaw an ziah hian thu pângngâi (prose) kârah hla thu an zep leh nuaih ṭhin a; hetianga thu tluang pângngâi kâra hla thu zeh nuaih hi kei chuan ka ngaina ve lo a, an thu ziak pawh ka en dàn a dan phah deuh záwk mah! Thu tluang pângngâia ziah na ná ná chu hla thûa chei màwi tum kher hi a ṭûl lêm lo! A pà lo deuh tlatin ka hre bawk! Hla an telh duh a nih chuan a tlar hranin ziak chhuak làw làw mai se!

Mi ṭhenkhat chuan ṭawngkam thiam nih duh vàng ni maw, eng emawti tak hian an thu ziah hi an han thlep kual kãwi vêl bawk a; hetianga thu ziah chei màwi chiam tum pawh hi chhiar nuam ka ti ve lêm lo tlat! Lehkha han ziah hian eng emawti taka chei màwi châkna ‘thlèmna’ hi chu ka tawng ve ṭhin ná a, chutiang thlèmnaah chuan ka tlu lût lo lui hrãm hrãm a ni.

Tûnah hian MAL chanchinbu, thla tin chhuak ‘Thu leh Hla’ Editorial Board zîngah ka tel ve a; a hming chuan ‘Editor’ nihna ka chelh ve a ni. Thuziak hrang hrang kan dawn han bih chian hian Mizo ṭawng ziah dànah hian kan buai hle tih a lang chiang khawp mai a. Ka sawi ták anga thu pângngâi kâra hla thu zeh màwi tum tlat páwl hi an awm reng a. Kan buaina ber pakhat chu Mizo ṭawng thumal ziah zawm tùr leh ziah zawm loh tùr chungchângah hian a ni. Lehkha thiam tak tak kut chhuakah pawh hian ziah zawm loh tùr, ziah zawm hrãm hi a la tam hle reng.

Chu bákah chuan thlûkna hi buaina pakhat chu a ni bawk a. Mizo ṭawng hi thlûk dàn hrang hrang awm a nih avàngin tûna thlûk chhinchhiahna pakhat ringawt hi chuan a daih lo a ni. Chu vàng tak chuan Mizo Language Development Board (MLDB) hi hna thawk thei tak tak tùra a din fel thuai hi a nghahhlelhawm tak zet a ni. Thlûk chhinchhiahna hi chin fel hmasak ngâi pâwl a ni ang. Tûna Mizo Revised Version (Bible) kan en mékah hian thlûkna kan dah uar khawp mai a; tlêma thlûk deuh zeuhah chuan thlûk chhinchhiahna dah zêl kan duh tawh a. Amaherawhchu, tûna thlûk chhinchhiahna kan neih pakhat ringawt hi chuan Mizo ṭawnga thlûk chi hrang hrang hi a fûn kim sî lo a, chu tak chu kan buaina a ni. Nakinah la siam ṭhat leh a ngaih hmèl hle!