Guest writer
Revd Chuauthuama
ISUA KRÂWS LEH KHEN BEHNA HMUN
Mizo hi kan mak angreng a; thil ṭûl leh ṭangkâi vak loah pawh hian kan dîlchhût chiam ṭhin. Puitling Sunday School-a Josua bu zir kum (1995) khân Aizâwla kohhran hrang hrang hian min sâwm ṭhin a. Kohhran pakhata zawhna ka tawn chu a mak khawp mai a, “Josua hoin Jordan lui aṭanga lung 12 an put chhuah, Gilgal-a an phun kha engtia sâng nge?” tih hi an zawhna chu a ni. Bible ngawihna lam a ni tlat si a; chhàn ngaihna a vâng khawp mai a, a tàwpah chuan, “A sàn zâwng ka hre hauh lo mai a, phun thama sâng a ni ang!” ka ti ringawt a; an zâwt zui ta bîk chuang lo!
Pathianni hmasa khân kan kohhrana Sunday School zirlâi enláwknaah zirtîrtu pakhat chuan zawhna khirhkhàn tak tak a zâwt ṭeuh mai a. “Isua krâws kha eng thing nge? Eng tiata lian nge? Mihring khen behna tham a nih chuan ‘châr châr’ tal a ni lo’ng maw? Engtia thûk nge an phun? A kham phei kha engtia sei nge? Krâws kha engtia sâng nge? A lu chung lama lawr kha eng chen nge? Hêng zawhna hi chhâng dik thlap tùr chuan Bible ngawihna lam a ni si a; chhàn dik vek ngaihna a awm lo hrim hrim!
En láwkna hruaitu chuan ka chhàn tùrin min papék mauh mai si! Engtin nge ka chhàn ták ang? Kei pek chuan, “Isua krâws kha eng thing nge kan hre lo a; eng tiat nge, engtianga sâng nge, a lu chung lama lawr kha eng chen nge, a kham phei kha eng chen nge tihte hi kan hre thei lo. Amaherawhchu, Mizo zîngah Isua krâws chungchâng sawi chiang thei deuh mai pakhat a awm a; amah chu Pastor Chhàwna (L) kha a ni. Ani kha chuan a hriat chin chu a chiang ngang mai. Hetiang hian a sawi an ti a, ‘Isua krâws chu Lebanon tlânga sidar thing, Tita leh Dumaka zai, châr châr, dûma chiah duk,’ a ti e, an tih kha! Ani kha zawngin a sawi chiang khawp mai a. Mahse, a len lam emaw, a sàn zâwng emaw, engtia thûk nge an phun tih zawng a sawi bîk lo,” ka’n tih chuan kan nui ham ham a. Pastor Chhàwna ngê ngê, a sawi chin chu chiang tak a ni!
Krâws tih ṭawngkam hi engtianga lo piang chhuak nge? Isua khen behna sawi nán Grik ṭawng, Stauros hman a ni a. Stauros chu hmànlâia mi sual an hàl hlum tùr phuar behna thing an hman ṭhin hming a ni. Chutiang thing chu a hring ding lâi emaw, a ro phun chawp emaw a ni ṭhìn a; a kham phei, tikawkalhtu hi a awm ve lo. Chuvàngin, tûnlâia krâws kan sawi apianga rilrû thing kawkalh lo lang ṭhìn hi a tìra ‘stauros’ chuan a kâwk lo.
Krâws tih hi Grik ṭawng ni loin, Latin ṭawng, crux aṭanga lo kal a ni. Crux erawh hi chuan thing ding ringawt ni loin, kawkalh a keng tel. Latin ṭawnga crux chu Old English-ah cros an ti a; Old Norse (Norwegian ṭawng)-ah erawh chuan cross tiin ‘s’ pahnih a awm a. Chuta ṭang chuan tûnlâi English-a cross tih hi a lo chhuak a; keinin kan lo ti krâws ve ta zêl a ni.
Krâws han tih hian chi hrang hrang a awm a. Thing pakhat phuna a chung lama kawkalh dah ringawt ni lêm lo krâws a awm. Maltese Cross an tih chu a ding chho pahnih, a kham phei pawh pahniha siam a ni. Greek Cross an tih chu a ban ding chho leh a kham phei inchen vek, a kham phei lam pawh a ban lâi taka vuah a ni. Krâws ṭhen¬khat chu a lem an ziak dàn emaw, an chei màwi dàn emaw azira hming vuahte an ni hlawm bawk.
Tûnlâi chuan krâws lãr deuh bîk pathum a awm a. Kan hriat lâr ber, a chung lama lawr tlém awm, a kham phei thing pakhat chauha siam ang chi hi Latin Cross (crux immissa) an vuah a. Krâws chi khat, a chung lama lawr awm ve lo, ‘T’ ang deuha siam chu St. Anthony’s Cross (crux commissa) an vuah thung a. Krâws dang chi khat, ‘X’ ang deuha siam hi St. Andrew’s Cross (crux decussata) an vuah bawk. Hetiang krâws-ah hian Isua zirtîr pakhat, Andria kha an khêng bet niin an sawi.
Krâws-a mi khen beh hi Juda-te chìn dàn a ni lêm lo; sawi tùr ting erawh chuan Hasmonean-ho lal lâiin Puithiam Lalber Alexander Janneus-a (ca. BC 103–6) chuan Pharisai 800 lâi krâws-ah a khêng bet a (Josephus, Wars of the Jews. 1:4:6). Palestina ram hi Rom-hoin krâws-a mi an khen beh tamna ber ram a ni hial àwm e. Herod Ropuia thih hnûah khán Suria ram Governor Varus-a chuan Juda-te 2,000 zet krâws-ah a khêng ¬bet a (Josephus, Antiquities of the Jews. 17:10:10); hei hi Isua kum 11 a nih lâi vêla thleng a ni. Chuvàngin, Isua pawh khân krâws-a khen beh awmzia hi a hre chiang hle ang. Rom General, Titus-a’n Jerusalem a hual lâi chuan Olive tláng panga thing zawng zawng chu krâws atán an kit fâi vek a. Chuti chung pawh chuan a la daih lo mah zâwk niin an sawi (Josephus, Wars of the Jews.5:11:1). Rom lalber, Hadrian-a’n Juda helhote a beih lâi (ca. AD 135) khán ni tin mi 500 âia tlém lo khêng bet tùrin thupêk a chhuah a ni.
Juda-te ngaih dànah chuan thinga khài khàn rêng rêng chu ànchhe dawng an ni a. Chuvàngin, mi lem betute leh Pathian sawi chhetute an tihhlum ruang chu thingah an khâi kâng hnuhnawh ṭhìn. Chutianga an tih chuan mipa chu hma lam pho záwngin an phuar bet a; hmeichhia erawh chu hnung lam pho záwngin an phuar bet thung. Juda-te inhrem dàn, lunga den hlum, hãl hlum, vih hlum leh reh hlum zíngah lunga den hlum hi an hmang tlânglâwn ber a. An den hlum tùr chu ft 11 vêla sáng dawh sàn aṭangin thu hretu pakhatna chuan a nam thla a, chumi hnûa a la thih loh chuan thu hretu pahnihnain lungin a dêng zui a; a thih thlengin mi dangin an dêng ta tluar tluar ṭhìn a ni.
Krâws-a khen beh hi khawpui páwn hmun ualâu lâi, mipui tam tak kal vêlin an hmuh theihna tùr hmunah an ti ṭhìn. Mi an khen beh tùr chu khen beh hmáin an vaw hrep ṭhìn a; an vuak dàn hi a namén loh êm avàngin khen beh hmáa thi ta maite pawh an awm. An khen beh tùr chuan krâws kham phei zâwk kha a pû a; krâws ban phun tùr zâwk kha chu an khen behna tùr hmunah an lo dah láwk ṭhìn. Krâws kham phei put dàn hi Mizo thing put dàn pângngâi ang a ni lo a; tukkhum zâwnah la pheiin, bán lehlam lehlam chu thingah chuan an ṭâwn bet ṭhìn a ni. Isua krâws pu lâi, lem ziak thiamten an ziahah hian krâws pum pui pû angin an ziak ṭhìn a; hetiang hi krâws an inputtîr dàn a ni lo.
Krâws hi sáng tak a ni ngâi lo; mi an khen beh kê kha lei aṭangin tlémin a kâng deuh âwrh chauh a ni. A tlángpuiin krâws chu ft 7½ aṭanga ft 9 vêla sáng a ni ber. Isua an khen beh hnûa a tuihãl âu kha mi pakhatin husop tiang hmáwrah uain thûr chiahin a han pe tih kan hria (Joh 19.29); husop kuang chu tãwi tê, ft 2 chê chê vêl lek a nih avàngin krâws chu a sáng lo tih a hriat theih a ni. Krâws-a an khen beh tùrte chu leiah an kut lehlam lehlam perekin an kilh bet hmasa phawt a; chumi hnûah chuan ban phun sâah khán a kham phei innghahna tùr an siam sâah an nghat ta a. Mawng zâwn vêlah taksa rihna chhâwktu tùr dàwmna (sedile) an dah a; chumi hnûah chuan an ngal rêkah emaw, an ke artui bul hnãiah emaw perekin an kilh bet ṭhìn. Jerusalem hmàr lam mél 1½ leka hláah krâws-a khen beh ruang hmuh chhuah a ni a; chuta ṭang chuan tûna kan sawi ang tak hian an khêng bet tih hriat a ni (Interpreter’s Dictionary of the Bible. Supplementary Volume, phêk 199).
Krâws atán chuan eng thing nge an hman ṭhin? Pastor Chhàwna sawi ang hian Lebanon tlânga sidar thing an hmang ang em? Sawi chiang viau mah se, an hman a rinawm chiah loh! Krâws atán Palestina ramah chuan thing man tláwm, khawng ṭha si, Fár emaw, Sasua emaw an hmang ber (Hastings Dictionary of the Bible. Volumes 1, phêk 528). Rom sawrkar roréltuten krâws-a thi tùra thu buai an rem fel hnû chuan, ‘Ibis ad crucem’ (You will go to the cross) an ti ṭhìn a. Hêng zawng zawng hi Isua khân a pal tlang ve vekin a rinawm.
Isua an khen behna hmun kha ‘Kalvari tlâng’ kan ti ṭhin a; tlâng tih lêmah a sâng lo, ft 2,490 vêl lek a ni. Mizo Bible-ah erawh chuan ‘Kalvari’ a lang lo. English Bible pakhat Authorised Version (1611, KJV)-ah chuan Luka 23.33-ah ‘Calvary’ tih a ni a; Latin Vulgate Bible-a ‘Calvarium’ aṭanga lák a ni a, ‘lu ruh’ tihna a ni. Authorised Version an buatsaih hmâa English Bible hrang hrangah khân Luka 23.33-ah Latin Vulgate-a dah dàn la chhãwngin ‘Calvary’ tih hi an lo hmang a. Mizo Bible hi Revised Version (1885) aṭanga lehlin a nih avàngin chutah chuan Grik ṭawnga an ziah dàn ‘kranion’ chu letlingin ‘Lu ruh’ tih a ni thung a; hei hi tûnlâia English Bible tam bera dah dàn a ni.
Eng vàngin nge Isua khen behna hmun chu ‘lu ruh’ hmun an tih? Sawi dàn pahnih a awm. Pakhat chu Isua khen behna hnuai takah khuan Adama lu ruh phùmna a awm a; chu vàng chuan ‘lu ruh hmun’ an ti niin an sawi. Adama lu ruh phùmna chu thîr pal, zâwng dâi kalhin an hung tlat a! Jerusalem-a Mizo kalte hian an hmuh hmaih ṭhin a nih hmèl hle! Sawi dàn dang pakhatah chuan Kalvari mual hi Isua pian hmâ, Solomona hun lâi aṭanga in sakna tùr lung an lákna hmun a ni a; BC 100 vêlah khân lung lák an titàwp a. An lung lák duh loh, lu ruh ang tak tak a let rem rum a; chu vàng chuan ‘lu ruh hmun’ an ti niin an sawi bawk!
Juda lal Hezekia hun lâi khân Jerusalem-ah mi chêng an lo tam ta hle a; tlângdung chhakta záwk, Temple tlângdungah an leng ta lo a. Tlângdung thlangta zâwk, sahmul ṭhen chhuah lamah awm hmun an zauh a. Tlângdung thlangta záwk, sahmul ṭhen lâi takah kulh bang awmin, ram lama kal chhuahna kawngkapui ‘Genath Gate’ (Huan Kawngkâ) pawh a awm a ni (cf. Joh 19.41).
Kalvari mual, lung lákna hmun hluiah chuan lei chhûng lûtin Jerusalem mi lianhoin ‘Sihmui Huan’ siam nân an hmang ve a; chûng huan neitute zîngah chuan Arimathai khuaa mi Josefa pawh kha a tel ve a. Ani chuan Isua thi tawh hnû kha ama thlàn tùrah thihna hneha a thawh leh hmâ zawng khân a lo mikhual a ni. Josefa khua Arimathai hi tûnlâi chuan ‘Ramle’ an ti a; Palestinian khawpui zînga pakhat, mâwi ve tak a ni!