LAZARA-TE UNAU THUM

Thuthlung Tharah hian Lazara hming pû 2 an awm. Pakhat chu Isua tehkhin thûa mi hausa dawhkàn hnuaia kutdawh kha a ni (Lk 16.20-25). Lazara pakhat zâwk erawh chu Jerusalem bul Bethani khuaa mi a ni (Jn 11.1–12.17). ‘Lazara’ tih hi Hebrai ṭawng ‘Eleazara’ kaih tàwi a ni a, a ṭobul takah chuan ‘Eli-ezer’ tih a ni; a awmzia chu ‘Ka Pathian chu ṭanpuitu a ni’ tihna emaw, ‘Pathianin a ṭanpui’ tihna emaw a ni ang. Mizo chuan, ‘Lalṭanpuia’ kan ti ang.

ISUA HMANGAIH LAZARA: Bethani khuaa Lazara-te unau thum chanchin hi Chanchin Ṭha Bu hmasa pathumah hmuh tùr a awm lo a; Johana ziakah chuan an langsàr viau si. Lazara nu leh pate hming Bible-ah a lang lo a; Isua rawngbàwl lâi vêl hian nu leh pa a nei tawh lo a ni ang.

Isua nên engtia intawng nge an nih hriat a ni lo. Bethani-ah Marin Isua chu hriak rim tui man to tak a thih a (Jn 12.3); Matthaia leh Marka pawhin an ziak ve (Mt 26.6; Mk 14.3). Simona ina Isua’n châw a ei lâi niin an sawi a, Mari hming an ziak lo; Johanan Lazara farnu Mari niin a sawi.

Matthaia leh Marka chuan Isua chaw eina chu ‘phâr Simona in’ an ti a; Johanan tû in nge tih a sawi lo a, Lazara chu Isua chaw eipuitute zîngah a tel thû a sawi thung. Lazara farnu pakhat Marthi chuan rawng a bâwl a. Hei hi thil thuhmun, sawi dàn hrang a ni ang. Sawi fiah dàn pakhat chu Bethani-a Simona phâr chu Isuan a tidam a; a làwm êm avàngin Isua leh a zirtîrte chu chaw eiah a sâwm a ni ang. Lazara-te unau pawh sâwm ve-in Marthi chuan rawng a bàwlsak a ni ang. Thil ni thei àwm tak chu a ni. Dik tak maw?

Johana ziak hi kan en chîk chuan Isua chaw eina chu Lazara in a ni a; Lazara farnute phusak dàn en hian an ina thil thleng ngei a ni. Lazara chu thlengtu a nih thû Johanan a târ lang. Chuti a nih chuan Lazara leh Simona chu mi hrang ni loin, mi thuhmun an ni thei ang em? Chaw an ei ho lâi hian Simona kha a la phâr reng tihna ni loin, a phâr chu hmânah Isuan a tihdamsak tawh a ni ang. Amah sawi fiah nân ‘phâr Simona’ tih hi an hmang zui mai a ni ang; la phâr ni se, khawiah mah Isua chaw eiah a sâwm thei lo ang!

Thuthlung Tharah Juda-ten hming pahnih pathum an nei a. Lazara hming pum chu Grik ṭawnga ziah dànin Simon Lazara a ni maithei a; Hebrai ṭawngin ‘Simeon Eleazara’ tih tùr a ni. Matthaia leh Marka chuan a hming bul lam an hmang a; Johanan a hming tàwp lam a hmang a ni ang.

Eng hun lâi khân nge Lazara-te unau leh Isua hi an lo inhmêlhriat? Isua chu Juda hnam a ni a; Lazara chu a hming pum en hian Simeon hnam a ni. Thil awm dàn chu hmânah Lazara phâr chu Isuan a tihdamsak a; chuta ṭang chuan Isua leh Lazara-te unau chu ṭhian ṭhaah an insiam ta a ni ang.

Eng lâi khân nge Isuan Lazara phâr chu a tihdam? Thuthlung Tharah a lang bawk si lo. Chanchin Ṭha bûahte hian Isua thil tihmak zawng zawng an ziak vek lo. A châng chuan, “nat tinrênga nâte a tidam” ti-a ziah a ni (Mk 1.34); chûng zîngah chuan Lazara kha a tel ve a ni ang.

Han chhuidawn thui deuh ta ila, Lazara phâr chu Isuan a tidam ang a; a hnûah a thi tawh hnû a kài tho leh a ni ang. Phâr tihdam âi chuan mitthi tawh kaih thawh chu ropui zâwka ngâiin Johanan Lazara kaih thawh hi a ziak ta zâwk a ni ang. Lazara kaih thawh thû hi thawhlehna leh nunna chungchâng sawina remchâng tak a ni bawk si a. Eng pawh ni sela, Isua leh Lazara hi inhmangaih khawpin inhmêlhriatna ṭha tak an nei tih a lang. Johana ziakah chuan Lazara kaih thawh hi Isua ‘chhinchhiahna’ tih hnuhnung ber, pasarihna a ni (Jn 11.44). Isua dotuten thi tùra an phiar chhan pawh Lazara kaih thawh hi a ni a; Lazara kaih thawh hian Isua nunah leh mipui zîngah nghâwng a nei thui hle a ni.

“LALPA, I HMANGAIH A DAMLO”: Lazara dam loh lâi khân Isua chu Jordan lui ràlah a awm a; Lazara dam loh thû chu Mari-te unau chuan Isua an han hrilhtîr a. An unauin Isua an chah dàn hi a ngaihnawm ngawt mai, “Lalpa, ngâi teh, i hmangaih kha a damlo e,” tih hi (Jn 11.3). Hei hian Lazara-te unau leh Isua inṭhian bulzia a tichiang hle. Isuan Lazara chauh hmangaih bîk loin an unauza thumin a hmangaih vek a ni (Jn 11.5).

Eng vàngin nge Isuan he mite unau thum hi chuti taka a hmangaih? Mari-te unau thu thawn dàn hian thil pawimawh tak ken tel a nei a, Isua chu ‘Lalpa’ an ti. Isua chu ‘Lal’ ah an pawm a; a thû pawh an zàwm ṭhin tihna a ni. Hmun dangah Isuan, “Lalpa, Lalpa mi ti nazawng chu vànramah an lût lo ang a. Ka pa vàna mi duh zâwng titute chu an lût ang,” tiin a lo sawi tawh (Mt 7.21). Mari te unau erawh hi chuan Isua nihna an hmu chiang a; a hming maia ‘Lalpa’ ti loin tih tak zetin Isua chu ‘Lalpa’ an ti. Chu vàng chuan a hnênah pangchang takin, “Lalpa, i hmangaih kha a damlo e,” tih thu tãwi tê an thawn a ni. “Lo kal ngei ngei rawh,” an tih a ngâi lo; he thu tãwi tê hmang hian Isua chu an ko hãw ngei ang tih an ring!

THAWHLEHNA LEH NUNNA ISUA: Isua hmangaih Lazara damlo chu a thi ta nge nge a! Johana ziak en chuan Lazara hi Isuan a hmangaih tâwk lo em ni a tih theih àwm e. Hmangaih tak tak ni se, engah nge a damlo tih a hriat hnûah a awmna ngâiah a la awm reng ang? Engah nge Lazara damlo chu a pan ruâk ruâk nghâl loh? Isua ngaihtuah dàn leh Mari-te unau ngaihtuah dàn chu a inang lo. Isuan tum ril zâwk a lo nei a; Lazara a hmangaih loh avànga khawtlãi lui a ni lo!

Lazara damloh thû a hriat hnûah Isua chu a awmnaah ni hnih a la châm zui a; Lazara-te khua Bethani a lo thlen meuh chuan Lazara ruang chu thlànah ni 4 lâi a lo awm tawh. Juda-te ngaih dànah chuan mi an thihin an thlarauin ni 3 vêl thlàn a nghâk a; ni 4 chinah thlarau chuan thlàn a kalsan a, ruang pawh a ṭawih ṭan an ti.

Bethani-ah Isua a lo lût dâwn tih Marthi chuan a hriatin an in aṭanga lo chhuakin Isua chu a va hmuak a; a hmuh veleh lungchhe takin, “LaIpa, heta awm ni la chuan ka nuṭa a thi lo tur,” tiin a ṭah khum a (Jn 11.21). Hei hi beidawng âu âw a ni a; Marthi leh Mari te unau hi an beidawng hle a ni. Mahse, an beisei phâk lohin, thlàna ni 4 lâi awm tawh Lazara chu Isuan a kài tho leh ta mai si a. Amah ngêi chu ‘thawhlehna leh nunna’ a nih thû a puang nghâl bawk (Jn 11.25). Lazara thi tawh hnû, Isuan a kaih thawh aṭang hian thawhlehna thurin, khatih huna Pharisai-ten an pawm tawh, Sadukai-te erawh chuan an pawm loh chu nemngheha lo awmin, Pathian hnathawh ropui tak kan hmu a ni. Thih hnûah Isua ringtuten nghahfâk duhawm tak, taksa thawhlehna kan chang dâwn tih kan hria.

LAZARA-TE UNAU IN CHU ISUA IN: Lazara-te unau thum chu Isua ṭhian ṭha an ni a; anmahni’n Isua an hmangaih ang bawkin Isuan anni unau chu a hmangaih a. Hmangaihna leh hmangaihna a inlâwm tawn a ni ber e; an inkâr boruak a nuam ngawt ang. Judai ram lama Isua rawngbâwlna hi Johanan a sawi uar bîk a; Johana ziah dàn chuan Jerusalem leh a chheh vêlah Isua khân rawng a bâwl nasa hle a ni.

Jerusalem chu khawpui lian tak a ni a; mihring chêng pawh an tam hle. Chutiang mipui sa hulh hulh kârah chuan Isuan fianrial hun a hmu thei ngâi lo a; a châng chuan Olive tlângah ṭawngṭai tùrin a kal ṭhin (Lk 21.37). Chutianga a kal châng chuan Olive tlânga tlaivâr ngawt âi chuan Bethani-ah chhukin Lazara-te unau in hi a pan ṭhin a rinawm. Lazara-te in chu Isua tân chawlh hahdamna hmun ṭha tak a ni ang. Jerusalem khawpuia lal anga a luh nî pawh khân tlãi lamah chuan Bethani-ah a kîr leh a nih kha (Mt 21.17; Mk 11.11). Lazara-te inah chuan Isua a chàwl hahdam a; an hnênah chuan a rilru hahnate chu sawiin anni unau thum chuan an lo ṭawng thlamuan ṭhin ang.

A tisa put lâi nîah khân Isuan eng mah ‘ka tã’ tih theih a nei lo. A seilenna khua Nazareth aṭang khân a thu vawi khat sawiah a hnawng nghâl a; khàma nam thlâk an tum hial a nih kha (Lk 4.29). An khuaah ngei pawh mahni in lum a luah thei ta lo a; Kapernaum-ah a chhuk a, Petera te inah a khawsa ta ber a nih kha (Lk 4.38; Mt 13.56; Mk 6.3)!

Jerusalem-ah pawh ‘ka in,’ tih tùr a nei lo. Bethani-a Lazara-te unau inah erawh chuan ngampa takin a khawsa thei a; anni lah chuan an lo thlahlel bawk si. Hmangaih taka lo dawngsawngin hlim takin an lo nuihpui ṭhinin a rinawm. “Sihalten kua an nei a; chunglêng savate pawhin bû an nei bawk a; Mihring fapa erawh hi chuan lu nghahna tùr a nei lo,” tiin amah ngeiin a lo sawi tawh a (Lk 9.58). Lazara-te unau thum in, Bethani-a mi hi erawh chu a tân ‘in’ a ni ve tlat!

“LALPAIN A DUH A NI”: Lung­ngaih hapta inṭan dâwnah khân Isua chu Jeriko aṭangin Bethphage-ah a lo chho a; chuta ṭang chuan an hma zâwn khuaa sabengtung zuk kài tùrin a zirtîrte zînga pahnih a tîr a (Mt 21.1–2). An hma zâwn khua chu khawi dang ni loin thlang deuha awm Bethani a ni. Zirtírte lo hmutu tûten emaw an lo zawh buaia Isuan chhànna tùr a pêk láwk, “Lalpain a duh a ni,” (Mt 21.3) tih aṭang hian sabengtung neitu nèn chuan an lo inbe fel láwk diam tawh tihna a ni a. Sabengtung neitu chu tû dang ni loin Isua ‘hmangaih’ Lazara ngei kha a ni ang! Khami ni tlãiah pawh khân Bethani-ah a zirtîrte nên an hãwng leh a, chutah chuan a riak nghâl a nih kha (Mt 21.17).

MARI’N HRIAK RIM TUI MAN TO TAK ISUA A THIH: Jerusalem-a Lal anga a luh nî chuan tlãiah Bethani-ah an lo hãwng a; Johana chuan Kalhlên Kût hmá nî 6-ah Isua chu Bethani khuaah lo kal angin a sawi (Jn 12.1). Hei hi Kalhlên Kût nî chhiar telin tûna kan Chawlhni (Pathianni), Juda-te Thawhṭanni a ni; chu chu Jerusalem-a Lal anga a luh nî chiah kha a ni. Johana sawi hi Jerusalem aṭanga tlãi lama Isua lo hàw thû kha a nih a rinawm. Isua hun hnuhnung hman dàn Johana ziah hi a indawt fel chiah bîk lo. Marin Isua chu hriak rim tui a thih thû leh Jerusalem-a Lal anga luh chanchinah hian a hmasa zâwk tùr a ziak hnuhnung zâwk a; chu vàng chuan a ziah ang ang hian pawm hleih theih a ni lo.

Isuan Bethphage aṭanga Bethani-a sabengtungno thlun a zuk kaihtîr aṭang khân Lazara-te unau chuan zànah Isua a rawn riak dâwn tih an hria ang a; a inbualna tùr tui lum pawh an lo nei sâ dîm diam maithei a ni. Zanriah tuihnâi tak an lo buatsaih bawk ang. An unau an kim vek a; Marthi chuan a thiam tâwpin rawng a bâwl a. An ruai kîlna tùr in chu Matthaia leh Marka chuan ‘Simona phâr in’ tiin an sawi a; a hma lama kan sawi tawh ang khân Simona phâr leh Lazara chu mi thuhmun, Simon Lazara (Heb. Simeon Eli-ezer) a ni ang.

Zanriah kîlnaa thil thleng hian Lazara-te unau thum rilru a tilang chiang hle. Marthi chuan Isua tâna eirawng bàwl chu hna pui berah a neih a; a laizâwnnu Marin neih thinglung khâwnga a lo lei ve hriak rim tui man to elkhèn chuan Isua a lo chulh vêl a. Hetiang hriak rim tui, Mari leih buak ang hi patling kum khat thawh chhuah, duli 300-a lei theih tâwk vêla man to a ni. Polybius (ca. BC 150) chuan duli khat chu khual bûka ni 32 thlen man daih niin a sawi a (Polybius ii.15.6); chutiang chu a nih chuan Mari hriak rim tui man chuan khual bûka ni 9,600 (kum 26 zet) thlenna a daih ang! Joachim Jeremias-a sawi dàn erawh chuan Isua hun lâi khân duli khat chu khual bûka ni 12 thlen man daih a ni a (Joachim Jeremias, Jerusalem in the times of Jesus, 1969:122); chutiang chauh pawh chu lo ni teh rêng se, Mari hriat rim tui man hian khual bûka ni 3,600 (kum 9 zet) thlenna a daih ang!

Mari chuan a hriak rim tui chu ama hman tùr a khêk duh lo; a zavâiin Isua chungah a bun ruak vek mai a ni. Juda Iskariota phei chu an lo meng thîp hman pek a (Jn 12.4); mahse, Isuan barah a khawn lo. Mari thiltih hian neih zawng zawng sênga Isua rawngbâwl ṭùlzia min kawhhmuh a ni. Mi tam takin neih zawng zawng sênga rawngbâwl kan ngam lo. Mari anga Isua tâna thilphal nih hi zir thei ila, a duhawm hle ang (Adapted from Revd Chuauṭhuama, Bible-a Chhûngkaw Entawn Tlákte. 1996:23–38).