Guest writer
Revd Chuauthuama
HMEICHHE PANGA
Juda-ten thlahtu chhui an ngái pawimawh hle a; thui tak tak thlengin an chhui ṭhin a. Thlahtu chhui tùr nei nei lo chu ‘pa nei lo, nu nei lo’ an ti mai ṭhin; Melkisedeka te ang kha (Heb 7.3).
Matthaia’n Isua thlahtute chu Abrahama aṭanga chhui ṭanin, Mari laka Isua, Krista lo pian thûin a titàwp a (Mt 1.16). Pathian hnam thlan inṭanna Abrahama aṭanga chhuiin Isua thlahtute chu awmze nei takin chhuan 14 hmun 3-ah a ṭhen a. Ṭhen hmasa 2-ah hming 14 ve ve a awm a; ṭhen 3-naah hming 13 a awm thung. A ṭhen dàn chu (1) Abrahama – Davida; (2) Solomona – Jekonia; (3) Sealtiela – Isua.
Hming 14 hmun hniha awm hian awmzia a nei ang em? Davida hming hi Hebrai ṭawngah hawrawppui 3 (DVD) a ni a; chûng hawrawp 3 nambar tlukpui belh kháwm chu ‘DVD = 4+6+4=14’ a ni. Matthaia ziakah Isua thlahtu zawng zawng, Abrahama aṭanga Isua pa Josefa thleng hian an kim vek lo ang; awmze nei taka chhuan 14 hmun 3-a siam a duh avàngin hming hmaih luih a neih hmèl hle.
Luka’n Isua thlahtute a chhuinaah chuan Isua pa Josefa aṭangin a let zâwngin Abrahama pèl dâwrhin Adama-ah a chhui lût a, Adama chu “Pathian fa a ni,” tiin a chhui tàwp a (Lk 3.38). Luka hi Jentail mi a ni a; Isua thlahtute hi Pathian hnam thlan Abrahama-ah chhui tàwp duh loin Jentail-te pawh huam vek tùrin Adama-ah a chhui lût a ni ang.
Matthaia leh Luka’n Isua thlahtute hming an ziah hi a danglam angreng hle. Matthaia’n Isua thlahtute hming 41 chauh a ziah láiin Luka’n hming 77 a ziak thung a, Pathian nèn 78 a ni a; a lét deuh thâwin a intam hleih a ni!
Luka chhui dàn hi hmun 4-ah ṭhen theih a ni. (1) Isua – Zerubabela, mi 21; (2) Sealtiela – Nathana, mi 21; (3) Davida – Isaaka, mi 14; (4) Abrahama – Adama, mi 21. Abrahama – Davida thleng hian Matthaia leh Luka ziah hi a thuhmun deuh vek a; Luka’n Arnia leh Admina a telh a (Lehlin thar en ni se). Matthaia leh Luka ziaka hming lang kawp dangte chu Sealtiela, Zerubabela leh Josefa te an ni.
Matthaia leh Luka chhui dàn inang lo hi hmasáng aṭangin an buaipui tawh ṭhin a; mi tin lungàwina tùra sawi fiah dàn ṭha táwk a awm hlei thei lo! Julius Africanus-a’n Aristides-a lehkha a thawnah (AD 220)-ah ‘Matthaia’n Isua lalna lantîr zâwnga chhuiin Luka’n Isua puithiam nihna lam hawiin a chhui niin a sawi.
Africanus-a’n Davida – Josefa inkára hming inpersante hi Juda-te inneih dàn, unau thi nupui inrochun avànga thil awm niin a ring. Entír nán- Helia leh Jakoba te hi unau, nu thuhmun, pa hrang an ni ang a; Luka’n Helia thlahtu Nathana-ah chhuiin, Matthaia’n Jakoba thlahtu Solomona lamah a chhui a ni ang. Thil chiang tak chu Matthaia’n Messia chu Davida thlaha lo piang a nihzia lantîr a duh ber a; Luka’n Messia chu mi zawng zawng tána lo piang a nihzia lantîrin Adama thlengin a chhui thung a ni.
Thil mak angreng tak chu Matthaia’n Isua thlahtute a chhuinaah hian hmeichhe 5 hming a lo lang ve a; chûngte chu- (1) Tamari, (2) Rahabi, (3) Ruthi, (4) Bathsebi leh (5) Mari te an ni. An zînga pathum chu hnam dang an ni lehnghál; chûngte chu- Rahabi, Ruthi leh Bathsebi an ni. Israel hnam dik tak chu Tamari leh Mari an ni. Matthaia pawh hian Isua chu mi zawng zawng tán a nihzia lantîr nân héng hnam dang hmeichhe 3-te hi a lo telh ve pawh a ni mahná!
Hmeichhe 5-te hi mi hmingṭha leh ropui tak an ni lêm lo. Tamari hi Juda laka Pereza leh Zera hringtu a ni a (Mt 1.3); a chanchin hi Genesis 38-ah a chuang. Tamari chu Juda mo, hmeithai ta a ni a; a pasal Era leh a nau Ornana’n chi thlah loa an thihsan avàngin nawhchizuar anga inthuamin a pasala pa Juda chu a inpàwltîr a. Mi ṭhenkhatin Tamari hi nawhchizuar pángngai angin an sawi ṭhin; a nihna takah erawh chuan Juda fapa 2, Era leh Ornana lakah fa a neih loh avàngin a pasala pa Juda bum nán nawhchizuar angin a inchei mai a ni.
Hmeichhe 2-na chu Kanaan mi Rahabi a ni a; a chanchin chu Josua 2& 6-ah a chuang. Jeriko khua enthla tùra lo kal Israel pasalṭhate humtu a ni. Hebrai ziaktu’n rinna avànga mi fak tlák zîngah a telh a; ‘nawhchizuar’ a nih erawh chu a sawi hmaih lo (Heb 11.31). Rahabi chu Salmona nupui a nih avàngin Juda-te zîngah a lût ta a. Mi ṭhenkhat chuan Rahabi hi nawhchizuar ni loin khual bûk nghâktu niin an ring; a lo ni záwk zèn mahná! A enga pawh chu ni se Isua thlahtute zînga Jentail hmeichhia a ni.
Hmeichhe 3-na chu Ruthi, Moab mi a ni a; Moab-ho chu Lota thlahte an ni (Gen 19.37). Moab hnam chu Abrahama thlah an nih ve loh avàngin Jentail tho an ni a; Tuipui Thi chhak lamah an awm. Ṭàm tlák avàngin Bethlehem mi Elimeleka-te chhûngkhua chu Moab ramah ṭàm tlànin an kal a; chutih lai chuan Elimeleka fapa Mahlona leh Kiliona chuan Moab mi nupui ah a nei a; Kiliona nupui chu Ruthi a ni.
Elimeleka leh a fapate Mahlona leh Kiliona thih hnûah Naomi’n Bethlehem-a kîr leh a tum a; a mo pahnih Orpi leh Ruthi chu an nûte ina kîr leh tùrin a hrilh a. Ruthi erawh chuan Naomi hnênah, “I kalna apiangah ka kal ang a; i riahna apiangah ka riak ang a; i chite chu ka chite an ni ang a; i Pathian chu ka Pathian a ni ang. I thihna apiangah chuan ka thi ang a, chutah chuan mi phûm ve mai tùr a ni. Nang leh kei hi thihna chauh lo chuan thil dangina min ṭhen dáwn chuan LALPAN a tih tihin mi ti mai sela, chu áia nasa pawhin,” a ti a (Rut 1.16–17). Hei hi moin a pasal nû hnéna thusawiah chuan a ropui ber a nih loh pawhin pahnihna chu a ni bîk hauh lo ang.
Bethlehem-ah Ruthi chuan a pasala nu nèna an ei tùr buhṭo a zawng a; Bethlehem tlangvâl duhawm Boaza loah kher buhṭo chu a va zawng fuh hlauh mai a. Boazan Moab nuthlâwi chu a hmuh tirh phat aṭangin a hmêl duh ta a; a tàwpah chuan nupuiah a nei ta a ni. Boaza nupui a nih tákah chuan Salmona leh Rahabi te nupa ‘mo’ tihna a ni a; a pasala nu Rahabi ang bawkin Isua thlahtu Jentail-te zîngah Moab nuthlâwi chu a lo tel ve a ni (Rut 4.21; Mt 1.5).
Hmeichhe 4-na chu Bathsebi a ni. A pasal Uria kha Hit mi a nih avàngin Bathsebi pawh Hit mi ve bawk a ni ang; Hit mite chu Kanaan luah hmasatute zînga mi an ni. Thuthlung Hluiah Hit mi eng emaw zát an lang a; Abrahama’n Makpela pûk a lei pawh kha Hit mi Ephrona ta a ni (Gen 23.7ff). Davida zuitute zîngah Hit mi Ahimeleka a tel (1 Sam 26.6). Bathsebi chu Isua thlahtute zînga Jentail hmeichhe 3-na a ni ang.
Davida hun lai Jerusalem chu tûna Temple tlâng chhim lam kulh pâwn mual zuih thla, buh ṭin 10 hmun vêl chauh a ni a; tûn thlengin a chung kawngpuiah thîr phék ung deuh khek khawka ‘The City of David’ tih ziakin káwk chhuk vá a ni! Uria kha sipai huaisen a ni a, an nupa kha lal chènna in hnaiha awm an ni ang. Lal in chung aṭanga hmuh theiha inbual ta chu Bathsebi te bual in chuan chung a nei lo a nih hmèl hle! Davida chhùn mu tho hlim chuan Bathsebi inbual lai chu a zuk hmu fuh ta hlauh mai a; a pian nalhzia te hmu thei khawp a nih avàngin an inhlat vak lo tihna a ni!
Davida leh Bathsebi chungchángah hian Davida hi a thiam lo zâwk a ni. Bible-ah, “Lalte indo tùra an chhuah hun chuan ... Davida erawh chu Jerusalem-ah a awm a,” tih a ni (2 Sam 11.1). Lal ni si, mahni sipaite indonaa a hruai lo kha Davida chu a thiam lo hle. Israel-ten lal neih an duh chhan kha, “Kan lal chuan ro min rèlsak ang a, kan hnamte hruaiin rál min dopui ang,” tih a nih kha (1 Sam 8.20).
Davida kha mipuiin lal an dil chhan angin a awm lo; indonaah a sipaite hruai tùr a nih láiin inah a tawm kúk mai! Chhùn khaw lumah a mu lum vung vung a, a mû a han thawh chuan a kawmthlang nu inbual a zuk hmu a. Lal a nih avàngin a ei a ṭha si, a tuar zo ta ngang lo a; Bathsebi chu a zuk hruaitîr a, a mutpui ta a ni. A nihna takah chuan Davida khân Bathsebi kha a pawngsual a ni ber záwk; tûnlai ang chu ni se Israel MHIP-ten kawng zawh luih luihna tham a ni!
Bible a ngáwi ná a, vawi khat mai páwngsualah a duh táwk lo tih a chiang. Indo chhûng a rei si, ni tin titih Bathsebi chu a mutpui ta fo a ni ngei ang; a tàwpah chuan Bathsebi chu a lo rai ta hial a! Davidan a mutpui hmasak ber ṭum kha chuan, “A fel loh lai tak a ni a,” tih a ni (2 Sam 11.4). Chumi awmzia chu a thi nei zo hlim inthen nána inbual fai a ni a; chutiang hunah chuan hmeichhia an rai mai thei lo.
Bathsebi a rai ta tih a hriat chuan Davida’n Uria thih ngeina tùrin a phiar zui ta. Uria chu a ko hãwng a, indo chanchin a zawh hnûah, “I inah hâw la, i kête zuk sil rawh,” a ti a (2 Sam 11.8). Heta ‘ke sil’ hi kê tak tak sil ni loin, “I nupui zuk mutpui rawh” tihna a ni (Ben F. Philbeck Jr., 1–2 Samuel in The Broadman Bible Commentary, Vol. 3, 1970:110). Juda-ten ‘kê’ hi serh pehhêl nân an hmang ṭhin (cf. Rut 3.7)!
Uria’n thil awm dàn a hai bîk lo a; a nupui bulah a mu duh dèr si lo. Davida beidawng chuan indonaah a tîr kîr leh a, sipai hotu Joaba chu lehkha a thawn a. Mahni thihna tùra phiar rûkna lehkha kengin Uria chu râl ramah a kîr leh ta a. Davida thûin Uria thih ngeina tùr tak râl hmatâwngah Joaba’n a dah a; Amon-ho chuan an lo that ta a. Davida’n nupui ah Bathsebi chu a hruai ta!
Hmeichhe 5-na chu Isua hringtu Mari a ni. Mari tih hi Hebrai ṭawnga ‘maryam’ kaih tàwi a ni a; a nu leh pa hming hriat a ni lo a, thawnthuah chuan Joakim-a leh Anna-i tih an ni. Luka’n Baptistu Johana nu Elizabethi nèn inlaichin hnãi niin a sawi (Lk 1.5; 1.36); mi thiamten an inlaichin dàn chu nu lamah niin an ring, pa lamah chuan Davida thlah a ni.
Chanchin Ṭha bû zîngah Luka’n Mari hming a sawi zing ber a, vawi 12 a sawi (Lk 1:27,30,34,38,39,41, 46,56; 2:5,16, 19,34). Matthaia’n Mari hming vawi 6 a sawi a; vawi 5 chu Isua nausèn lai chanchinah a ni (Mt 1:16,18,20;2:11). Isua nausèn lai pâwn lam chanchinah vawi khat chiah a sawi (Mt 13:55). Marka’n Mari hming hi vawi khat chiah a sawi ve a (Mk 6.3); a hming tel loin ‘Isua nu’ tiin vawi 2 a sawi thung (Mk 3.31; 3.32). Johana’n Mari hming tel loin a chanchin vawi 2 a sawi a (Jn 2.1–12; 19.25–26). Tirhkohte Thiltihah Luka’n ‘Mari leh Isua unaute’ tiin a sawi bawk (Tirh 1.14).
Mari chu Josefa nèn an inhual lai khân kum 14 vêl a nih an ring ber a; sâpin ‘Sweet Sixteen’ an tih pawh a la ni pha lo a nih chu! Thawnthûah chuan khatih lai khân Judai ram nula zînga ‘Kei ka ni’ inti deuhte chuan Messia paitu nih an inring fur a; an rin loh lamah Nazareth hmeichhe tleirãwl thianghlim Mari’n a pai ta nawlh si a ni!
Hêng hmeichhe 5 hming awmzia hian Isua hnathawhah awmzia a nei ang em? Isua chu Juda-te thei ngainat tak Tamar-’tûm’ thei anga tui, a hnathawh chu Rahab- ’zâu’ anga huap zo, Ruth- ‘ṭhian’ anga mi sualte ṭhian, Bathsebi- ‘thutiam’ anga thutiama rinawm tlat; Mari-‘kha’ tuarna kha tak kal tlanga chhandamna hna buatsaihtu a ni. Sumeona’n Mari hnénah, “Nanga thinlung pawh ngûnhnâmin a la chhun tlang ang,” a tih kha (Lk 2.35).
Gabriela rawn inlàr lai khân Mari chu ina awm tùra ngaih a ni ber a; thawnthûah erawh chuan Mari tui chawi laia rawn inlâr anga sawi a ni. Nazareth-ah khuan ‘St. Gabriel’s Church’ a awm a; a bulah Mari tuikhur (Virgin’s Well) an tih chu a awm. Chu tuikhura tui a chawi lai chuan Gabriela kha rawn inlâr niin an sawi. Biak in ceiling-ah chuan ran chaw pêkna thlènga nausên Isua mu lai lem an ziak a. Thlèng kotlâng lehlamah sabengtungno a lo dák lût a; lehlamah bâwngno a lo dák lût bawk a. Sabengtungno leh bâwngno chuan nui hmêl an pû a; an chaw thlènga chaw awm loa nausên lo mû ta mai chu thinrim ahnêkin an nui dùn ringawt mai a ni!
A pian leh mûrna lama hmeichhe 5 nunah Isuan ‘Kraws kawng’ a zawh ṭan a; a lo pian pawh khân Bethlehem-a mikhual pindan chang loin ran chaw pékna thlèngah an mut a; kha pawh kha kraws kawng a zawhna bawk a ni.