Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

NAZARETH ISUA

Krismas a lo hnãi leh ta; rilrûin Bethlehem lam a hawi ṭan a. Bethle­hem lam thlìr hmâin Nazareth lam i han hawi hmasa teh ang u. Chhandamtu Isua hi Bethlehem-ah piang mah se ‘Bethlehem Isua’ tih ni loin ‘Nazareth Isua’ tih a ni tlat mai. Mi ṭhenkhatin Isua hi tih-Mizo an tum ṭhin a; kei erawh chuan tih-Mizo a ṭùlna ka hre lo. Kan thinlungah ‘Nazareth Isua’ a nihna hi lal ber reng se ka ti zâwk. Eng vàngin mâw? 

A pian hnû lawka a chanchin sawinaah khân, “Ani chu Nazareth mi an ti ang,” tih a ni tlat (Mt 2.23). Nathanaela khán, “Nazareth-ah thil ṭha a chhuak thei em ni?” (Jn 1.41) a tih khán tih chhan a neih a rinawm. Khaw te tak tê a nih avànga a hmuhsitna ṭawngkam ni satliahin a lang lo; mi pakhat chuan Nazareth chu suahsualna kawngah hmingthang tak niin a sawi (Albert Barnes, Barnes’ Notes on the New Testament, 1994:10). Nazareth khaw sualzia chu Mt 13.53–58 & Mk 6.1 - 6-ah pawh a lo lan kha. Nazareth miten an khaw pa chu an châwimâwi duh lo. Nazareth-a a hnawn hnu khán Kapernaum-ah a pêm ta a nih kha (Mt 4.13a). Chutiang taka khaw sual chu ni mah sela, khawvêla mi ṭha ber chhuahna khua a ni tlat. ‘Nazareth Isua’ tih hming hián miten damna an chang ṭhin a nih kha. 

Thil mak tak chu Nazareth hi Juda-te chanchinah khaw langsàr a ni ngai lo. Thuthlung Hluiah vawi khat mah a lang lo a. Juda-te lehkhabu lãr ber pakhat Talmud-ah pawh a lang lo; Midrash-ah lah a lang bawk hek lo. Juda-te chanchin ziaktu ropui tak Josephus-a (AD 37–100) lehkhabûahte pawh Nazareth hi a lang miah lo. Chuti taka khaw langsàr lo ni si, he khuaa seilian Isua erawh chu ‘Nazareth Isua’ tih a ni tlat lawi si! A mak mang e!  Thuthlung Tharah erawh chuan Isua vàng chauhin Nazareth hi vawi 29 a lang thung a. Matthaia ziakah vawi 4, Marka ziakah vawi 5, Luka ziakah 8, Johana ziakah vawi 5, Tirhkohte Thiltihah vawi 7. Lehkhathawn lamah erawh chuan vawi khat mah a lang lo! 

Nazareth chu khaw te tak tê a ni. Thuthlung Thara a lannaah pawh hian ‘khawpui’ tih a hlawh pha lo hrim hrim a. Bible-in ‘khawpui’ a tihte hi chuan hungna kulh an nei ṭhin a; Nazareth erawh chu thingtlâng khaw tê, kulh pawh nei pha lo a ni. A nihna takah chuan Isua hun laia Galili ram khawpui Sephoris khawper a ni ang. Isua hun laia Nazareth khaw chin chu tlângdung pahnih inkâr ruama awm a ni a; chhak leh thlang zâwngin minute 10 vêl lekah pal tlang theih a ni. 

Thawnthûah chuan Josefa leh Mari hi tûn hma chuan Galili bial khawpui Sephoris-a chêng niin an sawi. Amaherawhchu, Sephoris khua chu Rom-ho inkulhna hmun a nih avàngin Juda helhoten an bei ṭhin a; chuvàng chuan Joasefa leh Mari-te chu Nazareth-ah hian an insawn niin an sawi. Josefa tân pawh khawpuia chiseh lamna hla lutuk lo, a thil siam hralh tùr pawha bâwng tawlailìra phurh thlen zung zung theihna chu a thlan nahawm hle ang. In saa inhlawh ṭhin a nih pawhin Nazareth aṭanga Sephoris-a va inhlawh chu kal vêlna awlsam tak a ni bawk ang. 

Nazareth hi tûnah chuan Juda-ten Nazrath an ti a; Palestinian-ho erawh chuan en-Nazra an ti thung. A hming awmzia hi sawi dàn hrang hrang a awm. Nazareth tih chu Hebrai ṭawng Netzer aṭanga lo kal a nih a rinawm ber a; chumi awmzia chu ‘chawr chhuak, ṭiak, ṭo, ṭhang, dawk, zîkno’ tihna a ni. Mi ṭhenkhat chuan Nazareth tih chu ‘pâr’ tihna emaw ‘êng’ tihna emaw niin an ring. Hmànlai Nazareth chu  tlâng pahnih inkâr ruama awm a nih avàngin thlai a ṭha duh hle a ni mai thei a; pangpârte pawh a pâr chêk chûk a ni mai thei. Chumi avànga Nazareth tih pawh chu a ni mahná! Chu hmunah ngei chuan Van Lal Fapa chu a lo pâr chhuak a, ‘Nazareth Isua’ tih a lo ni ta. 

Nazareth chu Galili bialah pawh Zebulun rama awm a ni a. Zebulun leh Naphtali ram chan hi ‘Jentail-te Galili’ tih angin an sawi ṭhin a. A chhan chu kum 721 BC-a Assuria-in Israel ram a tih chhiat hnûah khân Assuria lal chuan hêng lai ramah hian Assuria ram hmun hrang hrang aṭangin hnam dang mite a rawn dah lût a (2 Lal 17.24). Anniho chuan an pathian paruk - Nergal, Asima, Nibhaz, Tartak, Adrammelek & Anammelek-te an rawn chhawm a. Isuan Samari hmeichhe hnênah, “Pasal panga i nei tawh; tûna mi i neih hi i pasal a ni lo rêng a ni,” (Jn 4.17) a tih pawh kha “pathian panga i be tawh; tûna i biak mêk pawh hi i pathian tak tak a ni lo,” tihna lam hawi a ni thei ang. ‘Jentail-te Galili’ tih awmzia chu ‘Jentail-te hual vêl’ tihna a ni. Isua seilenna Nazareth chu Jentail-te hual vêl Zebulun ram chhûnga mi a ni a; hei hian Isua chu Juda-te chauh chhandam tùra lo kal a ni lo tih a káwk thei ang. Assuria ram aṭanga Pathian tak tling zo lo ‘pathian paruk’ lai an rawn chhawm luhna hmun ngeiah chuan ‘Nazareth Thu Puan’ (Lk 4.16–19) kha a puang chhuak a; Pathian dik tak chanchin a rawn tlângàupui a nih kha. 

Nazareth chu Jerusalem aṭang chuan hmàr lam mêl 80 (km 128) vêla hla a ni a; Bethlehem aṭangin mêl 85 (km 136) vêl a ni ang. Mediterranean Tuipui aṭanga chhak lam mêl 20 (km 32) vêl, Galili dîl aṭangin mêl 15 (km 24) vêl, Tabor tlâng aṭangin mêl 6 (km 9.6) vêla hla a ni. Tûnah chuan Nazareth chu Israel ram khaw lian pâwl tak a ni tawh a; mihring chêng zât pawh 2018-ah khân 77,064 an ni. Khawpui tih tham a ni tawh; tûnlai Israel ramah chuan ‘khawpui’ an tih chu mi 25,000 aia tam chênna a ni. Nazareth hi Israel ramah chuan a khaw mihring chêng zât aṭanga chhûtin Kristian tamna ber khua a ni a, 39.9% chu Kristian an ni a; Kristian tam ber hi Palestinian an ni. Mizo zuk pêmte pawh Nazareth chuanchung ‘Nazareth Illit’ lamah an awm nual a ni àwm e. 

‘Nazareth Isua’ tih hian ka lung min lèn ṭhin! Miten Isua chanchin an sawi khân ‘Nazareth Isua’ an ti deuh kher ṭhin a. Damlo ṭhenkhatin a hnèna damna an beisei khân, “Nazareth Isu, min khawngaih rawh,” an ti a. Ramhuaite pawhin amah an hriat dàn ber kha ‘Nazareth Isua’ tih a ni (Lk 4.34). Jerusalem-a lal anga a luh dâwna Jeriko a chhùn pelh ni khân mitdel pakhat chuan a thãwm a nasat avàngin ‘Chu eng nge ni ta?” tiin a zâwt a; mipui chhànna chu, “Nazareth Isua a kal a ni,” an ti (Lk 18.37). 

Zanriah hnuhnung an kîl zawha Gethsemani huana an man dâwn khân, “Tu nge in zawn?” tiin a lo zâwt a; amah mantu tùrte chhànna chu, “Nazareth Isua” tih a ni a. Amah ngei pawhin “Keimah hi ka ni alãwm,” a ti (Jn 18.4–7).  Krâws-a an khen beha a lu chunga tàr tùr Pilata thu ziah kha, “Nazareth Isua, Juda-te Lal,” (IESVS NAZARENVS REX IVDÆORVM - INRI) tih a ni (Jn 19.19). Thihna hneha tho leh kha ‘Nazareth Isua’ a ni (Lk 24.19). Peteran Jerusalem kawngkhàr Mâwi bula zeng a tih dam khán, “Nazareth Isua hmingin kêin kal rawh,” a ti (Tirh 3.6). Vàna a làwn hnûah a zirtîrten ‘Nazareth Isua’ hmingin thil mak ropui tak an ti ṭhin (Tirh 4.10). Kaisari khuaa sipai za hotu Kornelia hnêna Peteran mi pakhat chanchin a sawi kha ‘Nazareth Isua’ a ni. 

Paulan a lehkhathawnah ‘Nazareth Isua’ hming a sawi lang miah lo. Amaherawhchu, Damaska daia êngin a chhun thlûk laia, “Lalpa, tu nge i nih?” ti-a a zawh khân chhànna a dawn chu, “Nazareth Isua, i tihduhdah ka ni,” tih a ni (Tirh 22.7,8). Hemi hnûah hian lal Agrippa hmâa thu a sawi ṭumin Paulan, “Kei ngei pawh Nazareth Isua hming kalh zâwnga theih tâwp chhuah tùr niin ka lo inngai a,” a ti bawk (Tirh 26.9). 

Isua kha a pian hnu lawkah ‘Nazareth Isua’ tih a ni a. A dam lai khân miten ‘Nazareth Isua’ tiin an ko ṭhin a. A zirtîrten ‘Nazareth Isua’ hmingin damlo an tidam ṭhin. Thiam loh chantîr a nihna pawh ‘Nazareth Isua, Juda-te Lal’ tih a ni. ‘Nazareth Isua’-ah hian hnam tin, chi tin kan leng vek a; chhawk bîk an awm lo. Kan biak leh chàwimàwi hi ‘Nazareth Isua’ ni zêl rawh se.