‘NAZARETH MI’ AN TI ANG Mt 2.19–23

Tûnlai hian ‘chumi khaw chhuak’ tih kan uar angreng hle. Isua pawh Nazareth-a sei lian a nih avangin ‘Nazareth khaw chhuak’ tih tùr a ni ang. Matthaia ṭawngkam hman tak erawh chu ‘Nazareth mi’ tih a ni. 

Thuthlung Hluiah ‘Nazareth’ tih hi a lang miah lo! Nazareth chu Galili biala Zebulun rama awm a ni a; Josuan Zebulun ram chan tur khawpui 12 leh thingtlâng khua 6 a sawi zîngah a lang ve lo. Josephus-a’n Galili biala khawpui hming 45 a ziah zîngah a tel lo a; Juda-te Talmud-a Galili biala khawpui 63 sawi zîngah a tel lo bawk.

Heroda’n naupang Isua chu thah a tum avàngin a nû leh pain Aigupta ramah an tlàn bopui ta daih a. Aigupta aṭanga an lo hãwng chu Heroda Ropuia fapa sual tak Arkelausa chu Judai ram lal a lo ni a; ani chu an hlauh avàngin Nazareth-a va awm ta daih angin Matthaian a ziak a, “Ani chu ‘Nazareth mi’ an ti ang,” tia zàwlneite kâa sawi kha a lo thleng theih nân,” a ti zui zat a. Tu zàwlneiin nge he thû hi lo sawi? 

‘Nazareth’ tih awmzia chu eng nge ni? Bible lehlin tharah chuan Matthaia 2.23 hnuai (footnote)-ah ‘Isaia 11.1’ dah a ni. Isaia 11.1-ah chuan, “Thing kih bul chu a lo chawr leh ṭhin ang hian, Jesaia thlah aṭangin lal thar a lo chhuak ang,” tih a ni. ‘Nazareth’ tih a lang bîk lo. Hebrai thumal ‘nazrath’ chu ‘chawr no’ tihna a ni a; ‘Nazareth’ pawh hi ‘Nazrath’ aṭanga lo kal ‘chawr no’ tihna a ni ang. Matthaia’n Isaia 11.1 hi Isua an kalpui ták daihna ‘Nazareth’ nèn hmeh belin, “Ani chu ‘Nazareth mi’ an ti ang” tih hi a lo hmang ta mai a ni àwm e.

Thuthlung Tharah ‘Nazareth’ hi vawi 29 a lang. Matthaia ziakah vawi 4 (2.23; 4.13; 21.11; 26.71); Marka ziakah vawi 5 (1.9; 1.24; 10.47; 14.67; 16.6); Luka ziakah vawi 8 (1.26; 2.4; 2.39; 2.51; 4.16; 4.34; 18.37; 24.19); Johana ziakah vawi 5 (1.45; 1.46; 18.5; 18.7; 19.19); Tirhkohte Thiltihah vawi 7 (2.22; 3.6; 4.10; 6.14; 10.38; 22.8; 26.9). Lehkhathawnah Nazareth a lang miah lo.

Kristianten Nazareth hi kan châwi lãr vak lo. Kristian Hla Bûah ‘Nazareth’ tih hi vawi 6 bák a chuang lo a ni àwm e. Kristian Hla Bûa Nazareth lanna awm chhun chu ‘Eng vàngin nge mipuite chu’ (KHB No. 260)-ah khân ‘Nazareth Isua a kal a ni’ tih vawi 5 a chuang a; Kha bákah chuan KHB No. 136:1-ah, “Nazareth Isua ngei kha” tih kan hmu bawk!

Isua hun lái Nazareth chu khaw te tak tê, mihring chêng pawh 400/ 500 lo liam an ni kher lo ang. Khatih lái Nazareth-in a luah chin chu tláng kár ruãm zîm tê, a dung lam pawh patling tân minutes 15 vêl leka pal tlang theih a ni! 

Tûnlai Nazareth erawh chu khaw lian tak a ni a; Israel ram ‘Northern District’ khawpui a ni. Israel rama Kristian tamna ber a ni a; Kristiante erawh chu Palentinian an ni ber. Nazareth khaw mihring 30–40% vêl chu Kristian an ni. 

Thuthlung Thar Nazareth chu khaw te sual tak an ni ang, Philipa’n Isua a hmuh thû a sawi khân, “Nazareth khua, Josefa fapa” tiin a ṭhianpa Nathananela a hrilh a. Nathanaela chu a nuih a za deuh ni tùr a ni, “Nazareth-ah thil ṭha a chhuak thei em ni?” tiin a zâwt lét khauh mai! Kha khân Nazareth chu khaw te hmuhsitawm a nih bákah khaw sual tak a ni ang tih min rintîr thei a ni.

Tûnah pawh Nazareth chu Kristian tamna ber khua ni mah se khaw sual tak a la ni. Arab-hoin khualzin an chhaih buai ṭhin a; an thil neih rûksak an chîng bawk. Hmeichhe tân phei chuan mahni-a vah mai maina chi a ni lo! Isua hun lai ata tûn thlengin Nazareth chu ‘khaw sual’ tih tùr a ni.

Isua pawh kha an làwm lo; an khaw sunagog-ah thû a sawi a; làwm ták aruangin khàmah nam thláka tihhlum an tum a nih kha (Lk 4. 28–30). Chuvàng chuan Kapernaum-ah a pèmsan ta daih a ni (Lk 4.31). Abert Barnes-a chuan Nazareth chu sualsualna kawnga hmingthang tak (proverbial for wickedness) tiin a sawi (Barnes’ Notes on the New Testament, 1994:10).

Isua chu Jesaia bul aṭanga ‘chawrno’ a nih avàngin chawrno tih hming pû ‘Nazareth mi’ tih a hlawh. Gethsemani huanah khuan Olive thing upa tak tawh kûng 8 a la awm a; mi ṭhenkhat chuan Isua hun laia mi kha niin an ring. Josephus-a’n kum AD 70-a Rom sipaiin Jerusalem an tihchhiat khân a chheh vêla thing zawng zawng an kit fai vek a ti. St. George’s College (Jerusalem) Dean, Revd Dr John L. Petterson-a’n thil ngaihnawm deuh mai a sawi chu, “Olive hi kit ve mah se, a bul a thi mai lo a, a lo chawr chhuak leh ṭhin,” a ti.

Isua pû Jesaia chu a thihna rei tawh hle mah se Olive kih tawh hnû, a zung aṭanga lo puak chhuaka ‘chawrno’ a lo awm leh ṭhin angin Jesaia zung aṭanga chawrno lo chhuak chu tû mah dang ni loin ‘ISUA’ a ni. A makin a ropui e! Hale-lû-Yah! LALPA chu fakin awm rawh se.

Thuthlung Tharah ‘Nazareth’ tih chu vawi 29 a lang; a lanna tam ber vawi 17-ah ‘Nazareth’ chu Isua nihna sawi fiah nân hmangin ‘Nazareth Isua’ tih a ni ((Mt 26.71; Mk 1.24; 10.47; 16.6; Lk 4.34; 18.37; 24.19; Joh 1.45; 18.5,7; 19.19; Tirh 2.23); ‘Nazareth Isua Krista’ (Tirh 3.6; 4.10); ‘Nazareth Isua’ (Tirh 6.14; 22.8; 26.9).

Miten Isua chanchin an sawiin ‘Nazareth Isua’ an ti ṭhin. Damloin Isua hnêna damna an beiseiin “Nazareth Isu, min khawngaih rawh” tiin an ngên. Isua thubuai an ngaihtuah lai khân zirtîr Petera chu nula pakhatin, “Nang pawh hi he ‘Nazareth mi Isua’ hnêna awm kha i nih hi” a ti (Mt 26.71; Mk 14.67). Ramhuaite pawhin amah an hriat dàn chu ‘Nazareth Isua’ tih a ni (Lk 4.34). Jeriko khawpui a pal tlang ṭum khán mipui kal thâwm nasat avàngin mitdel pakhat ngaih a ṭha lo a, “Eng nge ni ta?” tiin a zâwt a; an chhànna chu, “Nazareth Isua a lo kal a ni,” tih a ni (Lk 18.37). 

Gethsemani huana amah man tumte hnênah khân Isua’n, “Tu nge in zawn?” tiin a lo zâwt a; anni chuan, “Nazareth Isua” tiin an chhâng. Isuan an hnênah, “Keimah hi ka ni” tiin a lo hrilh. Pilata’n krâws-a a mi khen beh chu tu nge a nih hriat theih nân, “Nazareth Isua, Juda-te Lal” tih a târ a; ṭawng chi 3-in a ziak nghe nghe!

Thihna hneha a thawh leh hnûah Emmau kawnga ṭhian dûn hnênah an thil sawi chu tû chanchin nge tih a zâwt a; an chhànna chu, “Nazareth Isua chanchin” tih a ni (Lk 24.19). Pentikos ni hnûah Jerusalem temple kawngkhàr bula kebai kutdawh hnênah Petera’n, “Tangka leh rangkachak eng mah ka nei lo; nimahsela, ka neih chhun ka pe ang che, ‘Nazareth Isua Krista’ hmingin kê-in kal tawh rawh” a ti. Vàna a làwn hnûah a zirtîrten, ‘Nazareth Isua’ hmingin thil mak ropui takte an ti ṭhin (Tirh 4.10). 

Kornelia ina Petera’n Nazareth Isua chanchin a sawi dàn kha a ngaihnawm kher mai, “Nazareth Isua chu Pathianin Thlarau Thianghlim leh thiltihtheihnain a thuam a, Pathian chuan a awmpui reng a, thil ṭha tia zin vêlin Diabola sawisak zawng zawng a tidam zêl a. Judai ram leh Jerusalem-a a thil tih zawng zawng hretute kan ni; ani chu krâws-a khêng betin an tihlum a nih kha...” tiin (Tirh 10.38–43). 

Paula’n a lehkhathawnah ‘Nazareth Isua’ tih hmang miah lo mah se Damaska dáiah, “Saula, Saula, engah nge mi tihduhdah?” tih zawhna a dawng a. Ani chuan, “Lalpa, tu nge i nih?” ti-a a zawh khán, “Nazareth Isua, i tihduhdah hi ka ni” tih chu chhànna a dawn chu a ni (Tirh 22.7,8). Agrippa hmâa thû a sawi ṭumin Paula’n, “Kei ngei pawh ‘Nazareth Isua’ hming kalh zâwnga theih tàwp chhuah tùr niin ka lo inngai a,” a ti (Tirh 26.9). 

‘Nazareth Isua’ chu keimahni ang bawka mihring pângngai, mihring famkim ve bawk a ni. A chanchina langsàr tak chu a thu âwih theihzia hi a ni. Kum 12 a niha Jerusalem-a an kal, a chhûngte nèn an inhloh hnû khán a chanchin Luka’n heti hian a ziak a, “An rual chuan a hâw ve ta a, Nazareth an thleng a, an thû an âwih êm êm zêl a... ” tiin (Lk 2.51,52). 

‘Thuâwihna’ hi Isua zepui a ni. “Mi tîrtu duh zâwng tih leh a hna thawh zawh tùr hi ka châw a ni” a ti (Jn 4.34). Gethsemani huanah khân, “Âw ka Pa, a theih chuan he no hian mi pêl hrâm teh se; nimahsela, ka thû ni loin nangma thû thû ni zâwk rawh se” a ti (Mt 26.39). Thuâwihna bâwiha a intuk luh avàngin kan tân Kalvari tlâng krâws-ah khen behin a awm ta a ni.

Isua chu khaw te sual Nazareth-a sei lian ni mah se, an sualna a kái ve lo. Khaw sual takah pawh hian mi ṭha tak an awm thei tho; chhûngkaw zîk tluak lo leh sual tak aṭangte hian mi ṭha tak an lo chhuak nawlh thei a ni. Nazareth khaw sual tak aṭangin sual laka mihringte tlantu ropui a lo chhuak nawlh mai hi a mak lo! 

Kan rin Isua hi eng lai pawhin ‘Nazareth Isua’ ni zêl rawh se. Tûnlaiin khawvêl hmun hrang hrangah Isua hi an hnam mî-ah chantir an ṭum. Negro-ho chuan ‘Pathian chu mi dum a ni’ an ti a; an hnêna Chanchin Ṭha hriltu Sâp-ho haw zâwngin thil an kalpui. India ram Kristiante zîngah pawh chutiang boruak chu a lêng nasa; Mizote pawh min kàng kai ṭan. Missionary-te kan sawisel ṭan a; Kristian Hla Bûa sâp hla lehlin sawisêl ta bàwng bàwng pawh an awm ṭan!

‘Mizo ze hlui’ mila Pathian biak sawi mâwi tâwk an awm ṭan ta. Mizo nun hlui tharthawh zâwnga kan Pathian biak dàn kalpui tumna ang chi hi ṭhatpui âiin kan chhiatpui tùr a nih ka ring. Pastor leh kohhran upaten do ngam loin kan ṭha en mai mai chuan ‘a pawi zâwk ang’ tih hun kan la thleng ang. Rev. Thansiama ṭawngkam han hawh ta ila, “Kan tuipui nge kan ṭhatpui?” tih hi kan bùkna tùr ni zêl rawh se. Châw pawh tui kan tih apiang kan ṭhatpui chuang lo ang bawkin sakhaw thilah pawh kan tuipui apiang kan ṭhatpui lêm lo thei tlat! 

Kan biak ‘Nazareth Isua’ hi hnam tin mil a ni a; amahah hian hnam tin chi tin kan leng vek. Bible-in a sawi ‘Nazareth Isua’ chauh hi i be zêl ang u. ‘Nazareth Isua’ a nihna hian tû mah a chhawk lo a, tû mah a thliar bawk lo a, tû mah a hnar bawk hek lo. ‘Nazareth Isua’ kha Thlarau Thianghlimin a awmpui a, Pathianin thiltihtheihnain a thuam. Tirhkohten ‘Nazareth Isua’ hmingin damlo an tidam ṭhin. A pian hnu lawkah ‘Nazareth Isua’ tih a ni a; a krâws lêra Pilata thu tàr pawh ‘Nazareth Isua’ tih a ni.