Guest writer
Revd Chuauthuama
Revd Chuauthuama huang: PEH LÀWR
Kar hmasaa ka thu ziah ‘Ram hruaitute ka lo ralkhat thlìr dàn’ tih chuan sawi zui a hlawh angreng viau a; mi ṭhenkhat phei chuan an helh deuh a ni maithei! ‘Mipui an thuhmun fo thei lo’ tih a nih kha maw. State kan nih hnûa muang leia kan ram hruaitute hian sûlhnû ṭha an hnutchhiah lo tawp tihna ni loin beisei an pha lo kan ti a ni ber.
Kár hmasaa ka thu ziahah khán mi ṭhenkhatin “Pu Laldénga i hmaih” min ti a. A ni khawp mai. Pu Laldénga kha ka lo hmaih ṭhak alãwm! Pu Laldénga chungcháng hi sawi tùr ka ngah lo ve bawk a ni. Amah ái chuan a nau Pu Ngúrchhìna kha ka hre bel záwk! Kum 1963-ah khán Aizáwl Theatre Hall-ah zan khat chu Pu Laldénga thusawi ka va ngáithla ve a. Pu J. Manliana’n Shillong-a buaina a tawh hlima vàntláng inkháwm kha koh ni táin ka hria. Pu Laldénga khán thu sawi chu a thiam hle tih chu a hmun ngeiah ka ve hre ve.
A thu sawi réng réng khân awmze phîr a nei deuh vek zél hian ka hria a; a awmze pakhat kha a thlen loh pawhin a sîrah khán phatna tùr thu thuk phùm a zep tel zêl thiam a ni. Khaw pakhatah, “Máu pu khat kan rawn keuh ve ang chu,” a tih te, hmun dangah, “Khawpui hmél in pu e,” a tih te kha thu làwmawm lam ni si, eng a sawina tak nge tih erawh chu hriat chian hleih theih loh a ni tlat bawk si!
Kum 1987-ah BD zir zoa ka lo chhuahin Pu Laldénga sawrkar lái a ni a; khatih lái khán Pu Laldénga sawrkar hmáa zu lo zawrh tawh chhunzawm tumna kha a lian hle mai a. Pu Laldénga ṭawngkam an sawi ṭhin chu, “Zû hi kan hmélma a ni lo a, kan ṭhian pawh a ni hek lo; ‘thil’ a ni,” tih kha a ni. Kum 1988-ah phei kha chuan kan kohhranin zu zawrh a duh loh thû kha nasa takin a puangzár a; Aizáwl khawpui kawngdung hmun tam takah zu zawrh kan duh loh thû ‘lehkha ziak’ kan tár a nih kha. Khatih láia chanchinbûa ka thu ziahte chu kum 1995-ah khán ‘Zû Hi Thil A Ni!’ tiin a bûin chhuah a ni.
Pu Laldénga thil sawi uar tak pakhat chu ‘mi mal zalènna’ a ni. London-a a awm chhûng khán John Stuart Mill-a (1806 – 1873) vawrh làr mi mal zalènna (individual liberty) khán a lo hneh hman hle a ni maithei! John Stuart Mill-a ‘mi mal zalenna’ sawi hi a taka hman chi a ni lo. John Stuart Mill-a sawi dàn chuan mi mal zalènna chuan thil pathum a keng a:– (1) Mi puitling leh ngaihtuahna fîm nei chin chauhin hman tùr a ni; (2) Mi la changkãng lote chu he zalènna hian a huap lo; (3) Zalènna chu khawtláng pum pui ṭhat tlànna leh hmasáwnna atán hman tùr tih a ni (S. Rao, Political Thought, 1970:168–169).
Kan hriat tùr pawimawh tak chu mi ‘mal’ zalènna ngawr ngawr ái chuan mi mal tam tak awm kháwm ‘mipui zalènna’ a pawimawh záwk. J.S. Mill-a pawhin chu chu a ngái pawimawh tho tih chu mi mal zalènnain a ken 3-naah hian a chiang hle. Chuvàng chuan Pu Laldénga ngaih dàn kalhin kei chuan ‘mipui’ zalènna ka dah pawimawh zâwk a; mipuiin kan duh loh chu mi malin duh pawh ni se, mipui duh dàn chu a lal záwk tùr a ni.
London khawpuia Pu Laldénga thih khán kei chu Cambridge-ah MPhil (Old Testament & Hebrew Language) zira ka awm lái a ni. Kan ṭhianpa Lalthlamuana IFS kha London-a a awm lái a ni bawk a; ani chuan ‘I lo kal ve dáwn lo’m ni?” tiin min rawn phone a. Mahse, zirna lamah laklawh thil, khami nîa tih ngei ngéi ngái ka neih avàngin ka kal ve hman ta lo. Mizo zînga ‘hnam rilru’ (nationalism) chi tuhtu ropui tak a thi hmá ta kha chu a uiawm hle. A sawrkar chhûng rei lo tê-a a thiltih langsàr tak chu Báwngkàwn- Chanmari (via Ramhlun) kawng zauh hi a ni. Chanmari pan pheina khàm kárah langsàr vak loin ‘Laldénga Road’ ti-a ziah a hlawh ve lek a; hei áia langsàr záwka ziah hi chu a phû asin maw le! Mizo hnam kan awm chhûng chuan Pu Laldénga hming chu a dài tawh lo ang.
‘Peh làwr’ a ni bawk a; han sawi ták zélah chuan MNF-pawh politics pángngaia a kal lái khán India aṭanga independence kha ka ring thei lo; ka ngaih dàn min siamsaktu chu Jabalpur-a mi Laldêla a ni. Laldèla kha Rev. L.B. Pachuau-in tûn hnûa min hrilh dàn chuan salai mu siamna (ordnance factory)-a thawk a ni. Laldèla khân ram buai hmá (1962?) khán ni tin chanchinbû Zoram Thupuanah independence harsat dàn tùr kha thiam takin a rawn ziak a; kha khán min hmin hlé a ni. Independence kan ring emaw ring lo emaw, ram buai khán min rawn hrút rual ta vek a. Kei pawh vànduai aleiah Tezpur Jail-ah kum 3 lái ka zuk táng ve a; fiamthûin ‘Pu Dénga allowance ka dawng ve a nih hi,” ka ti ṭhin!
Tezpur Jail-a Mizo táng inawp dàn kha MNF sawrkarna a ni a. Mizo Prisoners Representative Council (MPRC)-ah kan din a; mi táng 25 zélin áiawh pakhat kan thlang thei a. Hotu bera kan neih Pu Laldénga áiawhtu chu ‘High Official’ tih a ni a; mi táng zînga MNF sawrkara civil lama nihna sáng ber apiang kha ‘High Official’ an ni mai. Ka tàn chhûnga High Official pathum khán a tìr aṭanga indawtin Secretary-ah min hmang vek a. A hmasa ber Pu Hrángzuala, MNF MP (jail-ah chuan Ropaliana kan ti) chuan Secretary ah min ruat teh tlat a. A dawttu Pu Lalnundáwta (Pu Laldénga Adviser & Aizáwl DC) chuan min hmang zui ve leh a. A dawtah Pu Laldénga nau Pu Ngúrchhìna (MNF sawrkara Chief Commissioner) chuan Secretary ah min hmang leh bawk.
Héng ‘High Official’ pathum ka hrawnte hi an fakawm hle; hrawn an nuam a, kan inpawh ṭha a. Pu Ngúrchhìna nèn phei kha chuan ‘Secretary’ tih hlîrin kan inko tawn a. Kum 1994–95-a Thakthîng Vénga kan awm ve lawk lái pawh khán kohhranah rawng kan báwl tláng a; inpawh takin ‘Secretary’ tiin kan la inko zél a ni. An pathum hian chatuan ram min lo pansan ta vek a; an uiawm hlawm khawp mai.
Chutianga ‘High Official’ Secretary ka ni reng mai chu MNF ruhkawl deuhho khán an ngaithei ta lo a ni ang, ‘zan khat pawh ramhnuaia riak chhuak ve lo’ min ti a! Kei chu MPRC Secretary ka nih bákah ‘ration incharge’ ka ni a; jail kudam aṭanga ni tin kan ei tùr la chhuaktu ka ni. Pu F. Liansánga (L) khá office-a lehkha lo thleng ‘censor’ buaipuitu a ni. Kan pahnih khán MNF ruhkawlho chuan High Official hnènah ‘No Confidence’ min ‘move’ ta a; vawi hnih vàntláng inkháwm an ko nghe nghe a. A tàwpah Pu F. Liansánga nèn chuan kan báng ta ngé ngé a; chumi hnû rei vak lo, December 29, 1969 khán Tezpur Jail aṭanga mi táng 100 chuang chhuak zîngah ka tel ve a. Tezpur Jaill chu dam chhúng atán ka ‘bye bye’ ta a ni!
Tute emaw khán ‘insawi thei’ min lo ti leh lo hrãm sela! Tezpur Jail-a MNF sawrkar tána ka thiltih pakhat chu Mizo Prisoners Representative Council Dànpui (Constitution) siam kha a ni. Class IX pass chauh, kár hnih áwrh Class X zira ram buai hnan kha ka ni a; chuti leka thiamna lama páwl hniam khán MPRC Dànpui kha English ngatin ka siam ve a ni. Tezpur Jail-ah khán UN Charter hi eng emaw tiin ka nei tlat mai a; UN Charter chu MPRC Constitution siam nán ka entawn ber a ni.
Ka thiltih dang pakhat chu mi 95 tán Gauhati High Court-a theh luh tùr ‘Habeas Corpus Writ Petition’ ka ziahsak bawk. Khawi aṭangin emaw Habeas Corpus Writ Petition a ziah theih tih kan hria a; kháwl chhutna awm hek lo le, ka koah a innghat chu a ni ta mai a. Mi pakhat ta pawh copy 6 zél ziah a ngái a; full-scape paper phék 5/6 vél zêla sei ziah a ngái bawk si. Mi 95 ta kha engtia rei nge ka ziah pawh ka hre ta lo! Man an nih aṭanga an chanchin an sawi chu sáp ṭawngin ka lo ziak zél a; an sawi chingchivét thiam si, a va’n hrehawm tak! Paragraph tin bul ṭan nán ‘Your Lordship petitioner’ kan ti dup reng mai a ni! Class IX pass ve chauh sáp ṭawng kha tûnlai ṭawng takin a ‘bon’ ngawt ang chu!
Ram leh hnam thil han sawi kài tawh hi chuan ramri chungcháng bawk hi a lo lang lian leh ṭhin. Tûn hnãiah Cachar nèna kan ramri, Vairéngte thlang lawkah Assam Forest-in in/dàwr 28 rawn sàin an luah tawh tih thû kan lo hria a. Eastern Bengal Regulation Act (1875)-in a sawi bák ramri kan nei lo ti chung sía ramría kan tawlh han han reng mai hi chu a pawi tak zet a ni. Ramri chin fel dàn thurûk te pawh hi uṭawk túr vawn reng loa puanzàr a hun tawh lo maw? Pu Lalthara (IAS)-in Nagaland–Assam ramri Merapani-a a tih dàn te kha hman ve mai a chákawm dáwn alâwm! Kolasib DC fel tak hi ã der thut sela, Aizáwla hotute hriat lohin ‘Lalthara method’ kha lo hmang rup mai sela; Delhi beng a thleng ngei ang a. Kan kawng zawh tùr chu a lo lang ruak mai lo’ng mâw?
Chutianga kan tih loh chhan chhuanlam tùr chu “Kár hnih khat Silchar kawng ping se, eng nge kan ei ang?” tih hi a ni. Hei tak hi alãwm muang lei kum 30 chuang sawrkarna lo chelh tawhten hmathlìr thui tak neiin Cachar ramri a buai pawha tlàn tauhna tùr kawng dang an la siam lo hi a pawi tákna chu. Hmathlîr nei thui chu ni sela chuan Tripura, Manipur, Myanmar leh Bangladesh nèna inkal pawhna kawng ṭha, kum khat áia rei pawh Silchar kawng dan chah ni se, eng mah nghéi loa kan awm theihna tùr hi lo siam tawh àwm a ni.
Brig. T. Sailo-a ‘Six Basic Needs’ (of food, power, water supply, communication, transport system and rural development) kha kan ram mamawh khai kháwmna ṭha tak a ni a; hemi hrúlah hian sawrkar tawhte kha an kal ve chhet chhet a. Héngte hi kum 34 chhúng khán a takin lo tipuitling tawh sela, kan ram chhûnga leileta siam theih ram hectares 74,644 pawh hian kan buh ei tùr chu a thar chhuak tawh ang a; sum chang thlàiah pawh kan intodelh tawh ngei ang tih a rinawm.
Kum tluana nuam taka tlàn theihna kawngpui (all weather road) te hi kan ram dung leh vãngah hian tlang seng sung sela, ṭhenawm ramte nèna inkal pawhna kawngpui ṭha elkhèn, ‘rúlngán pa ang zuara dum hnûm hlurh’ siam ni tawh sela chuan ramri buai pawh kan cho zar ngei ang. A bík takin ṭhenawm states leh Bangladesh nèna kan inrina ram dung tluante hi Mizo fate kan chèn duh ngeina tùrin tihhmasáwn ni tawh sela chuan kan ram chin humhalh nán pawh thil ṭha tak a ni ang.
Brig. T. Sailo hma lákna Tlawng hydel project hluihlawna Tuirial hydel project siam puitlin hi a ṭha e; mahse, káwlphetha kan mamawh 50% pawh min pe thei lo chu a nih hi. Hmun hrang hranga mini-hydel project siam phei hi chuan kan mamawh a pék theih (percentage) hi hniãm tak a ni a; a siamtute an hláwk ang a, ram erawh chuan kan hláwkpui lutuk lo a nih hmèl hle!
Nitish Kumar-a sawrkar hmasa ber (2005–2010)- in term khat chhûng a Bihar a siam ṭhat hman dàn tláng hriat a ni a. A hmuna thawk tawh ngei IAS officer-te pawh kan nei a; an titi ngaithlák tùr pawh youtube-ah a awm. Tûna la thawk lái pawh pakhat chu a awm. ‘Goonda Raj’ ramah meuh pawh Nitish Kumar-an thil a tih theih chuan, ‘Peace Bonus’ dawnna khawpa ram rálmuangah hian engati nge kan ram hruaitute hian an tih theih loh tih hi zawhna awm thei chu a ni. Hmathlìr an lo nei ṭha hlé a nih pawhin a taka tihpuitlin dàn an thiam táwk lo a ni tal ang!