HMEICHHE FININ TUIKHUR RÂL A PÊL

Kumpinu laka Mizo lal zawng zawng deuh­thaw dawl zawra an zawr hnu a, a tuk tlawm zawh ve loh, a thuhnuaia kûn duh lova ṭang hlum ṭhak lalnu ropui leh lian, Ropuiliani neitu hnam hian ṭawngkauchhehah, “Hmeichhe thu, thu ni suh; chakai sa, sa ni suh,” tih te leh “Hmeichhe finin tuikhur ràl a kâi lo,” tih te hi kan nei mauh mai a. A mak, a nâ.

Pipute huna hla hriat hlawh leh sak lar ber ber pawh kha hmeichhe ir-âwm chhuak a ni fur mai. Pi Hmuaki aṭangin Laltheri, Darpâwngi, Lianchhiari, Saikûti, leh hmeichhe dang engemaw zat kha, hmeichhia an nih avanga an thute thu tling lova an lo ngaihsak a nih pawhin, an hla phuahte kha chu hla zawng a tling ngang mai. Pachang til ṭialin an chheihpui nasa em mai.

Nun kalchawi kawng hrang hrang han thlir hian Zopa hian Zonu kan têr phâk lohna a awm ta fo mai a. Hmeichhe dikna chanvo “women’s right” aupui aupui pawh a ngai tawh meuh emaw ni le, tih tur a ni (kei hi chu women’s right a ni emaw, women’s left a ni emaw, middle pawh ni se ka tuipui vek mai). “Mipate pawh hi kan duai bik lo, hnuaichhiah leh nêkchêpa awm kan duh lo,” tiin, kawng kan zawh lo chauh tawh zawk a nih ber hi.

Hmeichhe fin hian tuikhur râl chang a kai lo, tuipuiràl thlengin a ni a kai ni. Sapṭawng thu leh hla rama Mizo hmeichhe rah chin ringawt pawh hi han thlir ila, mipa intihovina kan dai phâk loh ram a ni tlat mai.

Tun kar mai khan Zonu chhuanawm, Zofate zinga Sapṭawnga lehkhaziak zinga huhang ngah ber, Malsawmi Jacob chuan, a lehkhabu tihchhuah thar, poems bu, “Four Gardens and Other Poems” [Authorspress, phek 123, Rs 295, 2017], speedpost-a min rawn thawn chu ka lo dawng hlauh mai a. Nihlawh ka inti kher mai. Ani hian lehkhabu 7 a chhuah tawh a, Mizo ṭawnga a chhuah awmchhun chu, Tinkim Dawn tih a Mizo leh Sapṭawng poems a dahkhawmna kha a ni.

He “Four Gardens” bu-ah hian kum 2004 aṭanga 2016 thlenga a poem phuah a thlanchhuah dah a ni a. An hawi lam azirin thupui hlâwm 7-ah a ṭhen a: Poetry, Roots, Mirror, City, Angst, Hope leh Four Gardens tih a ni. Ka chhiar chin ringawt pawh zawhte bawnghnute liak ang maiin, tui ti takin ka lem dek dek a ni ber e. Malsawmi Mizopui ka ni ringawt pawh inchhuanpui tham niin ka hria. La chhiar zo lovin, a lai ka tan vel chauh a ni a. Ka chhiar zo phal mai mai kher lo mai thei. Han khêk îtawm rih vel a châkawm tlat.

Ka sêlna awmchhun ni rih chu, a bu chhungah duh aiin midang (editor, critic leh a poet-puite) sawipuina thu a tam hi a ni. Sawi rawtuipui leh thlirzausak ngai lo a nih hlawm vei nen! Ka lehkhabu “Thlaler Aurâwl” tih thuhma-ah khan, heti hian ka lo sawi tawh kha: “Poetry-in chhiartute hnena thu a sawi chuan eng hrilhfiahna mahin a tidanglam phâk lo va; poetry-in chhiartute hnena thu a sawi loh chuan eng hrilhfiahna mahin a chhan zo hek lo, tih hi ka ngaihdan nghet tlat a ni ve reng reng.” A poem-te kha a nihna ang ngau ngau hian han dah mai se, midang thukhawchang tel lo hian, ṭha mai tur.

Mizoram buai behchhana a thawnthu ziah vêk, “ZORAMI (A Redemption Song)”[Morph Books, phek 263, Rs 399] chu Ambedkar University Delhi leh ICFAI University, Mizoram chuan MA English zirlaiah an hmang ta bawk a.

Ani bakah hian Zonu chhuanawm tak pakhat kutchhuak, Sapṭawnga ziah chu University zirlaibu-ah seng luh a ni bawk. A bass tlar chu kan tê chem chem mai.

Aizawl College-a English zirtirtu Lalrinmawii Khiangte poem ziah, “For A Better Tomorrow” (1998) pawh Christ University, Bengaluru chuan, an additional English textbook, Blends Book 1-ah an telh a. Khawvel hriat hlawh phâk ziakmi Taslima Nasreen kutchhuakte nen an dahho a ni.

Mizopaho hi Sapṭawnga lehkhabu ziah lamah hian kan kut a hlei lo ang reng hle mai a. A bik takin mahni irâwm chhuak thu phuah chhuah, “creative writing” lamah hian sulhnu nei kan tlem hle. Sapṭawnga lehkhabu ziakho pawh hian an zir bingna kaihhnawih lam deuh vek an ziak a; history, economics, theology, literature tih ang renga an research paper, doctoral thesis leh dissertation lam a ni deuh zel.

India rama book fair lâr leh lian bera an sawifâk, Kolkata Book Fair 2015 denchhena Sahitya Akademi-in January ni 31-a literary forum a buatsaihah khan, “The contribution of Mizo literature towards Indian literature” tih thupui sawi leh ka poetry ruahṭham loh chhiarin ka tel ve a.

Chutah chuan, Babel In Sang sak aṭanga mihring fate’na a huhova hremna kumhlun (lasting and collective punishment) kan tuar, ṭawng hranna-in Mizote mi a nghawng nasat dan ka sawi a.

Chumi avanga kan thu leh hla uain sâwrkhur hnam dangina an tem ve theih loh dan te, kum 120 aia rei ziak leh chhiar thiam kan nih tawh a, India rama ziak leh chhiar thiam ber pawl kan ni chung leh, literature lama Padma Shree award dawng 17 leh Padma Bhushan dawng pakhat kan nei tawh chung pawha, kan thu leh hla fir ṭha ber berin Zofate khawvel ramri bâk a la pelh hleih theih loh thu te ka sawi a.

Indian literature map-a lang phâk tur chuan kawng thui tak a zawh a la ngaih thu leh, tunah chuan Mizote literature chu India rama ṭawng dang hmangte tan chuan rangkachak khur la laih chhuah mang loh ang mai a nih thu te leh, India khua leh tuia chhiar ni mah ila keimahni hnam bil mamawhnaina mi a pawh nat em avanga ṭawng danga lehkha ziak kan tlemzia te ka sermon ve pap pap a ni.

Mizo ṭawnga ka thuziah, Mizoram chanchinbu liana ka chhuah hma daih khan, ka English poems ziahho chu Sapṭawng chanchinbu: Sun, Inspirational Quotes, Jetset magazine tih ang rengah te chhuahin, ka nghal ve hle ṭhin. Mizo ṭawnga ka thuziah ka han tichhuah khan ka ching chhunzawm ta lo va. Ka kut chu chawl hmiah lo mah se, ka ninhlei zui ta vak lo. Khawi khawiah emaw chuan anthology tih velah te ka tel a ni chauh tawh.

Kum 2005 khan The Hills Cry Out (An antho­logy of Mizo English Poems) tih chu a bu-a chhuah tumin ka buatsaih ve a. English poetry bu chu khawiah mah hralh a kal lo vang tih ka hriat avang khan mahni sum seng chuan ka chhuah ngam lo va. Mizoram Publication Board a awm kha maw le, tiin an hnenah ka han thehlut ve dawn a. A bu chhung pawh min keusak lo khan, “Mi hrang hrang kutchhuak lâk khawm kan chhuah ngai lo,” an ti ta hmiah si a. Ka khawk der mai. Kha kha MPB ka pun a, ka pûr vawi khatna leh tawpna chu a ni ta rih. Delhi-a publishing company pakhatin chhuahah min dil a. Kan han indawr a. A buatsaihtu kut hah man an phal zât kha beitham deuhva ka hriat avangin aw ka pawh ta lo va. Tun thlengin khaw êng a la hmu ta lo a ni.

Ka hriat theih chinah creative writing huanga kan thun theih tur Mizo lehkhabu Sapṭawnga ziah chu, Gabbatha tih Kristian historical fiction, James Dokhuma ziah, Lalthankima lehlin te, Fresh Lease & Amazing Adventure tih thawnthu tawi lâk khawm bu, Malsawmi Jacob ziah leh, A Soldier’s Story tih Brig. T. Sailo-a’na ama chanchin a ziah kha a ni deuh mai ṭhin a.

Tun hnai lawkah thu leh hla lama hnah thar rawn chhuang hmuh tur an awm nawk a, thawnthubu (novel) Sapṭawnga ziah Mizo hmeichhe kutchhuak kan hmu ta nual. Facebook Phantom [Duckbill, phek 232, April 2013] Suzanne Sangi ziah hian hma a rawn hruai a. Jo's Journal [Notion Press, Phek 223, 2014] tih Sarah Aihneh ziahin a rawn zui a, a hnu lawkah Malsawmi Jacob novel Zorami hi kan hmu chhunzawm leh ta a ni.

Sapṭawnga poetry bu chhuah lamah erawh chuan mipain hma kan hruai ve hlauh mai. Ka hriat china a hmasa ber atan Laldinkima Sailo chuan “Spectrum - A Plethora of Rhapsody” [Books for All, pages 62, 2002] tih a chhuah a, Miorama he lehkhabu “aihna” hunah a thlirna ka sawi nghe nghe. A hnu kum 13-ah Dawngi Chawngthu chuan, “Of Butterflies and Lullabies & Unfinished Conversations” [Writers Workshop Redbird Book, Phek 86, Rs 200, 2015] a rawn tichhuak ve leh a. A kum lehah John Laltluangliana chuan a poem phuah 46 a dah khawmna, “Unsung Maudlin Monodies” [Notion Press, phek 72, Rs 180, 2016] a rawn khawr pum ve leh ta a; amah ngeiin a bu hi kan inah min rawn pe thlap a ni.

Sapṭawnga ziah Mizo kutchhuak mal, chhuah lar zui tak vak loh ṭhahnem tak a awm ka ring a (hranghlui C. Ṭhuamluaia thawnthu tawi The Days that Followed, tih ang chi te) chu’ng chu thurchhuah sen rual a ni lo.

Sahitya Akademi chuan kum 2001 khan an bimonthly journal India Literature (No. 201 Jan-Feb)-ah Mizo literature an thlur bing a, chutah chuan thu leh hla ziarang (literary forms) hrang hranga Mizo kutchhuak engemaw zat tarlan a ni a. Ka irâwm chhuak leh kan hranghluite kutchhuak ka lehlin pawh a tel ve nual.

Mizo thu leh hla Sapṭawnga vawrh darh kawnga mi thawhhlâwk tak Margaret Ch. Zama leh a thawhpuite chuan Mizo thawnthu ṭha tak tak: Kaphleia, L. Biakliana, C. Ṭhuamluaia, Zik­puii Pa, leh Vanneihtluanga te ziah chu let­lingin, Katha nena ṭangkawpin,“The Heart of the Matter”(Katha, phek 296 , 2004) an lo chhuah tawh bawk a. He lehkhabu hian thawnthu tawi lama kan literature duai lohzia a tichiang hle.

Anni Mizoram University-a English Department tho hian Sahitya Akademi nena inpeizawnin, tunlai Mizo thawnthu tawi (contemporary short stories) lehlin hna an buaipui leh mêk a. A nghahhlelhawm khawp mai. Ka kutkawih pawh engemaw zat an letling ve nghe nghe a, an khawr pum titih tawh niin ka hria.

Ka thawnthu tawi “Dum Duhawmi (Black Beauty) chu Malsawmi Jacob hian a hranpa-in a letling bawk a. Muse India literary ejournal Issue 63: Sep-Oct 2015-ah a chhuak a. Assamese ṭawng te paw’n an let lehchhawng a ni.

Govt. Aizawl College-a literature zirtirtu Zualtei Poonte-in hnam dang lo hmuh theih tura Zofate thu leh hla, hmun ualau zawka a hûn chhuah dan hi ka tarlan loh chuan a kalh a kim thei lo vang. Internet lamah blog (on-line journal) a siam a, a hmingah, “Mizo Writings in English” (http://mizowritinginenglish.co...) a vuah a. Hetah hian thu leh hla ṭhuang hrang hranga Mizote kutchhuak Sapṭawnga ziah a dah ṭhin a. Zofate tan robâwm hlu tak a tlingin ka hria.

Nikum kum tâwp lam khan ka ṭhiannu, Cherrie Lalnunziri Chhangte (Laltei) chuan The Blaft Book of Mizo Myths [Blaft Publication, Phek 52, Rs 350, 2016] a tichhuak ve leh a. Vanneihthlak takin a publisher lam a complimentary copy min thawntir hlauh mai a. A thuhmahruai aṭangin min hmin a, lamṭangah min siam nghal. Chhiar a nuam kher mai. Mizo pipute thawnthu, mite hmelhriattirtu ṭha tak a ni. Tumchhingi leh Raldawna, Chawngtinleri, Khualtungamtawna (Kei chuan Hualtungamtawna tiin ka hria), Tualvungi leh Zawlpala, khawvel lo awm ṭan dan, leh Chawngmawii leh Hrangchhuana thawnthu te a dah a. He’ng thawnthu hi lehlin a, a ṭul lai sawifiah (translate-and-annotate) satliah a ni lo. Hnâr hrang hrang aṭangin châk a la khawm a, uluk taka puahin, a phuah khawm a, ama style-in, aw râwl thar, ngaihthlak nuam em emin, pîin a tûte rizai hnuaia thawnthu a hrilh ang melh melhin min hrilh thiam a ni. Mizo thawnthu dang pawh hma leh vat se ka ti kher mai. The Blaft Big Book of Mizo Myths tih tham law law turin.

Laltei hma hian Dr Laltluangliana Khiangte chuan Folktales of Mizoram tih a lo chhuah tawh a (Folktales from Mizoram emaw, Folktales of the Mizos emaw ni bawk si lo, a hming hi a fuh chiah lo. Pu Buanga leh Sap Upa, “The Pioneer Missionaries of Mizoram” tih a fuh lo ang deuh bawkin). A hnu-ah Margaret L. Pachuau chuan Handpicked Tales from Mizoram (Folktales & short stories) a chhuah leh bawk a, he lehkhabu erawh hi chu ka la hmu ve lo.

He’ng ka sawi chin ringawt pawh hi han thlir ila, zêp nâk emaw, hmeichhe thu leh hla hi thu leh hla a lo ni a; hmeichhe finin tuikhur ral a kai tak meuh a ni tih hi, ka nu puan vuanin ka sawi ngam sak!