KA VUI, LALPA

“Ka hlau lo’ng,

ka vui lo’ng,

Engkim pawh chân

dawn mah ila,”

ti a kan zaithiamte an han zai hlerh hlerh chuan, a rau raih mai a, a chansânthlak a, thinlung a hneh a, a mawi a ni.

Kei erawh chuan engkim chân chu ka hlau va. Lo chân ta ngat ila chuan ka vui khawp ang le. Chuti ang dinhmuna ding chunga thinlung chhungril taka he hla lo duet-pui chu, mahni kiu fawh tum ang maia khirh a nih ka ring. Changkang taka, thawmhnaw thlâk sek a, music video siam thei tan chuan, vui loh te, hlauh loh te, lungawi leh lâwm zêl te chu a awl deuh pawh a ni mahna.

Habakkuka te ang ém kan nih ve loh chuan,

“Theipui thing pâr vul dâwn lovin,

Grêp hrui rah dâwn hek suh sêng;

Olive thing pawh rah lovin,

Lovin ei tûr chhuah dâwn lo sêng;

Huang ata ran rual tibovin,

Ran inah ran awm lo mah sêng;

Ka lâwm zêl ang, Lalpa-ah chuan,” (Hab. 3:17 & 18) tih chu thihna lui râl he lam aṭang chuan thil theih loh tluk deuhthaw niin ka hria. Mahni mobile handset bo mai maiah pawh kan lungawi lo leh kan vui hmelhmang a chhe thei êm mai.

“Lungawi zêl ka chîng tawh si a,” titu Apostle Paula ngei pawhin lungawi lovin, Pathian hnenah a "tisa hlîng” chu la bo turin vawi 3 ngawt a ngen a. Chu a vuivaihna avang chuan chhânna ropui tak, "Ka khawngaihna i tan a tâwk e; ka thiltihtheihna hi chak lohnaah asin tihfamkimin a awm ni," (2 Kor 12:9) tih a dawn phah hial a ni. Lehlin tharah phei chuan, “Lungawi ka zir tawh si a,” (Phil 4:11 - “I have learned”) ti a an rawn dah tâk nghe nghe hi.

Kei, harsatna-in min hrâwm a, vanduaina-in min velh a, ṭahna-in min ṭhawn a, natna-in min nuai chang te hian, midum zaithiam hmui ang tap mai hian vui hmui ka pu chhah ṭhin a, vuivaihna ka ngah viau ṭhin. Comedian Search-a an rawn sawi pakhat, khawihli a nei ve dêk dêk a, “Ka tuarah vanpui a chim,” a ti a. A khawihli an han sâwrsak dawn a, “Ka Pa, i kutah ka thlarau ka kawltîr e,” ti nghal dur dur chi ang êm erawh chu ka ni bik lo (pa phûnglûng pui pui hian, “Pathian thu pawngsual” min rawn ti ve nghal rup rup êm lo vang chu maw?).

Engkim chân ta ila, lâwm zêl chu sawi loh, ka phunnawi nasat nuap nuap dan turzia chu! Pa Pathian hnenah chuan ka lungawi lohna te chu ka thlen ngei ang a, a chhuahchhalh te pawh ka chhuahchhal hial ta ve ang, min hmangaihtu leh min hrethiamtu, “Kan Pa” kha a ni miau si a. Mahni Pa te lakah chuan a vui te pawh kan vui ve bawk lohvin le!

Chu kan vui thâwmah chuan Pathian chhânna nêm pawh kan hmuh ngei ka ring, a tirah hmu thiam lo mah ila. Mi fel Joba ruala, “Tûnah zawng ka hmu ta che,” kan tih ve theih nan, kan lungawi lohna kan thlen ve a ngai a ni. Ani meuh pawh a phun a, a pian ni te ânchhia a lawh tâk hial thâwmah khan a ni, Pathian chhanna fiah tak chu a lo lan a, amah leh amah a inten a, vut leh vaivuta ṭhu-a a sim tâk ni!

Hei hi Isua ngei pawhina a lo tih dan a ni. Kraws lera an khenbeh khan, “Ka Pathian, ka Pathian, engah nge mi kalsan?” ti a Pathian a chhuahchhalh lawm lawm kha. Mahni duhthu ngeia inhlanna (willing sacrifice) mah ni se, lungawi au chhuak chu a ang lo deuh a ni.

KAN CHHUN HÃNG ANG EM?

Thu lamtawi/ kaihtawi kan tih mai, “abbre­viations, acronyms, initialisms” velah hian chhunhan (full stop/ period) dah kher a ngaih leh ngaih loh thu-ah, grammarian ni hlei lo hi mi an râwn fiam ve fo va. Social media lama an inhnialna pawh ka hmu ve ta zauh zauh mai. Hemi chungchang hian dan khawng leh khauh tak vawn tlur tur bik a awm hran êm êm lo.

American leh British English-ah chuan, thu lamtawia a hawrawp bul ṭheuh zel kha i hmang a nih chuan, dan naranin chhunhan dah a ngai lo. USA, BBC, YMA, MNF, UPC, MIMA tih angrengah hian.

Mihring “title” ziah dan chungchanga Oxford kaihhruainaah chuan thumal kaihtawia a hawrawp hmasa ber leh tâwp ber dah lan tel a nih chuan chhunhan dah a ngai lo. Entir nan: 'Mister' ["Mr"], 'Doctor' ["Dr"], Reverend [”Revd”] tih angahte hian. American-ho danah erawh chuan a tawpah chhunhan hi an dah tel tlangpui ve leh thung: Mr., Dr., Revd., etc. Mizote zingah hian “Pu” tih dawt chiaha chhunhan dah, “Pu.” tih nulh ching kan awm a, hei hi chu engti kawng zawng mahin a dik thei lo, “Pu” chu eng lamtawi mah ni hek lo le. Nula - “Nl.”, Tlangval - “Tv.”, tih ang chi-a chhunhan dah hi chu a sualna a awm lo.

Thumal kaihtawia a hawrawp hmasa tlem thur chhuah hi chuan chhunhan hi an dah deuh va: Mon. (= Monday), Nov. (= November), Rev. (= Reverend), Prof. (=Professor), etc. Mahse, heti angah pawh hian, hun leh hmun takah chuan chhunhan dah kher hi ṭul ti lem lo an kat ve nuk tho.

“Rest in Peace” tih nana “RIP” tih hi a dik lo, “rip” te chu: thler, tai thler, nuai, na taka sawisel, optical disk (CD/DVD) vel aṭanga data lâk chhawn, etc.” tihna te a ni a, “R.I.P.” ti a dah ngei tur a ni, ti pâwlte pawh an awm a ni âwm e. Hawrawppuia “RIP” kan tih chuan chhunhan dah kher a ṭûl lêm lo. WHO (World Health Organization) tih pawh, “Tu nge, tu, chu mi chu, etc.” tihna a ni thei tho va, a karah chhunhan an dah kher chuang lo. Chuti ang chiah chuan: CARE (Cooperative for Assistance and Relief Everywhere), tih ang chite pawh. Heti anga chhunhan dah hi a tiṭawphnawk mai mai an ti. RIP hi mitthi zahna, sûnna, leh uina lantir nana an taksa leh an thlarau kumkhua atana thlamuang taka châwl tura thlahna ṭawng­kauchheh (epithet/ idiomatic expression) a ni. Latin ṭawnga “Requiescat in pace” tih aṭanga lâk a ni. Sapho emaw, Latin ṭawng hmangho emaw ta bil a ni lo va, “i.e., etc., e.g.” (Heti ang chi-hovah hi chuan chhunhan hi an dah deuh zel thung) tihte ang bawka khawvel pumina kan inṭawm tlân a ni.

Thumal emaw, ṭawngkam emaw dah kim loh, chhawk ṭhen (ellipsis)-ah hian chhunhan hi kan duh duh zât kan tlar phei thluai ṭhin a, thil felhlel tak a ni. Heti angah hian chhunhan pathum dah a tâwk. “Ka pa, kal zel rawh; ka pa ... kal ...” (Sialton Official - C. Ṭhuamluaia).

Thu uar uchuak kan tumnaah ni berin ka hria, zawhna leh makna chhinchhiahna (interrogation & exclamation marks) “!!!!!???!!” tih anga kan han tlar tak tak mai ṭhin phei hi chu zia lo tak a ni. Publication zahawm chinah heti ang hi in hmu mang mang lo va. Thu hmanga inphawrh chhuak zo lo leh thiam lote’n mi rilru lâk an tumna thawmhnaw mai mai niin ka hria.