SAIAWI KAL LAI TU NGE BAUH DING THEI ANG?

Amah hi Pu Saiawia tiin kan sawi mai ṭhin a. Nula hmelṭha leh thluak ṭha, chimawm duhawm zet Lawmtei Chawngte hi a ṭangkai lo zawnga thil chhût cheuh cheuh chîng ta ngang hi a ni a. Sai meuh awi tur chuan puakpuan a ngai lian viau ang tih changchawiin, “Pu Puakpuanliana” tiin hming lem a phuah fiamsak a. He a hming lem vuah hi kan han vawrh lârsak tâk hnu-ah hian a û, a nuṭa Lalhruaitluanga Chawngte hian ama ir-âwm chhuak anga sawi zui a ching ta a ni.

Mite’n John Milton-a “the last great poet of the English Renaissance,” an tih ang deuhva, Zofate ziakmi zinga hranghlui thuziaktu “tak tak” leh ropui kan neih châmbâng la awmchhun thâwthânga ka ngaih, Lalhmingliana Saiawi (3.9.1937 - 6.6. 2016) a liam ang maw?

Sawi tur ka ngah luatah

sawi tur ka vân kher mai.

Novelist naran lo leh namai lo (no-nonsense novelist) a ni a. Mahni-a chîn danphung hranpa leh ze bil (style of his own) nei ngat mai a ni a. Thu thluaithlum, han thuam mawi a, han thluam mâm kual kawi a tum reng reng lo va. A nihna ang khawl khawl khan a ziak bawl bawl mai ṭhin a. Han sep rawtui hi a tih mi a ni ve vak lo va, a ṭawngkamte hi biak in chung ang vutin a bung a. Laklawh zet zet hian “fullstop”-a min khar hnan chut te hi a ching a.

He ama style hranpa a nei hi a thuziak tingaih-nawmtu leh tingaihawmtu, lehkha chhiarmite amah ngaihzawntirtu ber pakhat a ni hlauh thung lawi nia. Hniak tam lam zui ngawt lo va danglam ngam a ni a. A lehkhabu hming han sak duh danahte hian chu a nihna chu a chiang khawp mai: Lungrâng Laiawrha (1993), Keimah Unionliana (1997), Nukâwki (1996), Taitawkâwn Chêm-ângi (2006), Chutiang Pawh A Ni Lo Ka Nu (2013), tih anga duang a ni a; a common lo thei khawp mai. A anpui an vâng a, "one of a kind" an tih ang tak tak hi a niin ka hria. Chu chu a uiawm fâlna chhan pakhat chu a ni. Kan Mizo nun tih-elna thawnthu tawi (satirical short story) a ziahte mawlh kha ngaihnawm ka tiin, ka hlimpui hlawm mai. A thuziah hun kum 26 chhungin lehkhabu puitling 20 vel a puitlin hman a ni. Thukhawchang Bu 7-na chhuah mai theih a nei bawk.

Mi tlang leh mi nuntlang, duhâm-na dem a, dikna duh, mi huaisen leh mi huaisar, mi inhawng leh inhmuam-ûp tehchiam lo a ni a. Lemderna leh vervêknain a nunah khan hmun a chang ve lo ni berin ka hria. Mizopa taka inngaitlawm leh thuhnuairawlh a ni a. Ram hruaitute emaw, kan kalphung emaw, demin han deuh ṭhin mah se tumah a chungtlâkin, a hnuaichhiah ngai lo.

A pumrua a têt ang aiin a fiamthu zâwnga mahni insawisakna (self deprecating humour) chelek thei zêl khawpa lian larh mai kha a ni thung a. Zêp leh ih kha a nei ṭît ṭêt hran lo va, “a rawngkai” lam lek lek thleng khan a Josefa mumang sawi hmiah hmiah zel mai ṭhin. Mipat hmeichhiatna kha a lehkhabu-a a sawhbâwl pawimawh tak a ni a, Khushwant Singh-a formula kha a hmang ve ni berin ka hria
(Khushwant Singh chuan, “novel minus sex equals damn dull novel” a ti a nih kha). “Novel-a Sex Sawi Tel” tih thupui hmanga thu pawh a ziah nghe nghe kha.

A novel pakhat Keimah Union-liana tih phei kha chu Synod Book-room lam pawh khan an zawrhsak duh lo hial a ni a. A hnualin, a hnîm phah lêm lo a ni ang, a chhunzawmna 'Keimah Unionliana II' ziah a tum mêk thu min hrilh a (a tirah chuan “Keimah Chhunruaii” tih a rilrûk zet a ni âwm e). Mizote lehkhabu ziah ṭhin ang lo taka ziah a tum thu te, Sapṭawng, Mizo Sapṭawng tuallêng (Mizo colloquial English)-a ziak tur a nih thu te mi a bengzeh a. Kha a hmachhawp kha eng chen tak thleng hman maw?

Thawnthu sawimi (story teller) ṭha elhkhên a ni a. A thawnthubu reng reng hi han keu tawh chuan, kan chhiar zawha kan khup leh hma kha chuan thil dang tihsan a har êm êm mai a ni. Thlasik thla êng hnuaiah tualah meipui chhep hluah ila, mei alh invaw hlep hlep kîl bial
ṭaih khan a thawnthu sawi ngaithla ta ila, chuti ang boruak velah chuan chhiartute min dah thei a ni. Amah ngei pawhina a ngaihzâwn titih khawpin a thawnthu-a a “changtute” character kha a dinin a duang thiam zu nia.

Essayist a nihnaah pawh khan a hlawhtling narawh e. “Chanchinbu-a chhuah tur thuziak thawh rei leh thawh hnem ber pawl ka ni ang,” a ti hial. Mizo thu leh hla tan hian a thawhhlâwk nangiang reng a ni. Kan khawtlang nunphung leh tualzal nun kalh ngîl a, khalh ngîltu ṭhahnemngai, social critic ropui tak a ni. Ziah tîm leh sawi ngam loh kha a nei lo achha chu a ni deuh ber âwm e. Saiawi kal lai kha tu han bauh din zawh rual a ni lo.

Tuna Mizo dam laite hian kan chân uiawmzia hi kan la hre fuh tawk lo a ni mai thei; mahse, literature tuipuiah kan liluh thûk telh telh ang a, kalphung awm sa zui lo zeta a ziah dan hmang (unconventional style) te hlei hlei hi ṭhangthar lungfing zawkte chuan an la rawn rohin, an la rawn hlut dawn khawp.

Thuziakmi tam berina kan hrivei kumkhua, mahni lan mawi tumna te kha a nei hranpa lo va, a hmai marna zawngin a inhâmpuar ve vak ngai lo. A khawsakna taksa a “zîm” ve angreng nen, mahni dik lohna pawm a, sawi chhuak leh hreh lo khawp khan a rilru a zau halh mai thung a. “Ka Novel-te Ka Ziak Uluk Nen Tihsual Ka Nei Tam,” tih thupuia hmanga a chhêt fuh lohna thlenga pawm a, ziak ngam a ni.

PU zirlai (Pre-university course) -a an telh ṭhin, “Eng vang pawhin inhmangaih ila, a chhan chu ho viau mah sela, hmangaihna chuan dam chhung a daih dawn phawt chuan hmangaihna dik a ni mai,” tih thu a ziahna essay “Hmangaihna” tih, kum 50 chuang liam ta, a BA pass hlima a ziah te kha a bula han fak luam tum khan ka han lam ri dêk dêk a. A ziaktupa ber khan, “Kha essay kha kan English text book pakhat ‘The Rivals’ tih Sheridan-a ziah ka ngaihtuah zawm ka ziah a ni a. Ka chhuang lêm lo khawp mai; ka ngai chuti teh vak lo,” kha a ti ta daih a. Ka ziakmi hmelhriat tam tak ang chu ni se, a ṭhutna a’n siam rem tê tê ang a, nui ruh ruh chungin, “Kha essay kha maw? Ka college zir chhuak hlim kut hleiina ka thai ve mai mai a ni nâ a, kei pawhin ka chuang ru ve viau asin,” an ti ngei duh dawn si a.

Ama ṭawngkam ngei han hawh ila, “Mahni insawi leh ṭhin kan nia, thuziakmi hi chu. Intelligent arrogance nei vek kan nia. Mahni hi kan insawi tel zel a; kei pawh hi ka’n insawi tel ang e.”

Amah nena hmai leh hmai inhmatawna kan inhmuh hmasakna ber chu kum 2003, June ni 9, Ningani chawhnu-ah, Aijal Club kawtah a ni a. Kan inchibai a, ka kut la hmer reng chung chuan, kan kianga mite hnenah, “Mafaa nen hian mite ziak duh loh ṭha ṭha hi ziak kan ching a; lawm leh huat pawh kan hlawh dûn viau a ni,” a ti roh va. Kan thu ziah danhmang te a in-an loh tehlul nen, amah ngeiina amah nena hmul khat pû-a min han chhuah kha chu, ka tan chuan a aia chawimawina sang a awm tawh chuang pawhin ka hre lo.

Pa upa lam ni tawh si, ṭhalai, a bik takin hmeichheho zinga huhâng a ngah a, a tlâknatzia ka hriat ṭanna chu, Sangzuala Pa, Pu Dengchhuana office-a ka lên aṭang khan a ni. Pu Dengchhuana chuan a staff-te kha a han ko va (nula deuh vek an ni maiin ka hria), ring lêng lâwng khan, “Hei hi a nih hi in hmuh châk êm êm Mafaa chu,” min han ti a. Khati hun lai kha chuan media lamah writer-te hmel hmuh tur a la awm zen zen lo va, kan thâwm chauh hriat a ni ṭhin. Khatia ka mi ngaihsan Sangzuala Pa meuhvina min han ti kha ka lai hle a, lawiṭhat zana mo thar virgin ang maiin ka sen deuh ap ap nghe nghe. “Kan nulaho hian i hming leh Lalhmingliana Saiawi hming hi an lam ri reng mai nia,” a la ti ta deuh deuh va.

“Thlunglu hmuar uar” tawhina a zûna ṭhalai rual a la uaitir thei kha, thil mak a ni lo; a thuziak kha a danglamin, a dangdai êm ṭhin a ni.

Ka hmakhaw ngaitu, min fuih-pawrh a, min fuih phurtu ngang kha a ni a. Thu leh hla inkhawma kan intawn fuh chang te, a ina ka lên chang te, ka lehkhabu tlangzarhnaa thu a sawi te khan mi a zilhhau zauh zauh bâkah, a lehkhabu hnuhnung ber (Thukhawchang Bu 6-na, 2015)-ah khan ziak meuhvin a dah zui ta nghe nghe a. Heti ang hian:

‘Article ngaihnawm danglam tak tak ziak thin Mafaa hian English thiam hlein ka hria a, vawi khat chu a nupui hnenah, “Mafaan English novel ziak rawh se. Hrilh rawh," ka ti a. Han ziak se chuan Mizo zinga English novel ziak hmasa ber a ni mai tur. Tunah chuan ziak mah se a hmasa ber chu a ni dawn tawh lo.

‘Mizo zinga English novel ziak hmasa ber chu Malsawmi Jacob a ni hman tawh. Hman ni 2015, May ni 13 khan Synod Conference Hall-ah a English novel Zorami a launch (chhuah) tawh. Chutah pawh chuan Mafaa chu a preview-tu pakhat a ni a, hre deuh maiin novel ziak thute a sawi zut zut si.

‘Kei pawh a sawi ve duh apiang hmasa ber nih ka chuh a, “Mafaa hi English novel ziak turin a nupui hnenah ka chah tawh a, a la ziak ta lo va. A thatchhe em a ni,” ka ti a. “Kei ang hian taima se chuan a ziak daih tawh tur,” ka ti tel lo va, ka ṭhut leh hnuin sawi kim lo ka inti deuh.’ tiin (pp 52 & 53).

Pa Hming, ka zawmthâwt thuhla-ah tu nge min kamkhat ta’ng le? Wheelbarrow ang maia nawr kal chawp ngai ka ni si a. Ka chânna che hi namai ka va’n ti lo êm!

A ina kan lênchilh hnuhnun ber kha ka mitthla-ah banga calendar târ ang mai hian a la fiah asin.

“Nula hmeltha leh nalh pui pui hian thlalâkpuiah hian min sâwm leh ṭhin a. Kei lah hian fet deuh tak hian an kâwngah te hian ka’n dawm a. He’ng thla min rawn lâkpui thin hmeichheho hian min ngaizawng han ti dawn ila, ni mangin ka hre chiah si lo va,” a han ti a. A bula lo ṭhu a nupui nu Nupuii chuan, “A khai, nang putar kha,” a lo ti a, kan nui tlâng ham ham a nih kha.

A thuziak ngainatu kan ṭhian Stephen Auhmuna’n, “Synod Book-room zawrh duh loh tur chi novel pakhat tal chu min han sihchhuah leh hman se ka tih tehlul nen,” a tih kha ka ṭawmpui khawp mai. Ni lo, bu 2, bu 3 tal zawk maw le.

Tisa pu-in kan zingah awm tawh lo mah la, ka pu thinlung duhawm, ka la kâwm dawn chauh che a; ni e, vawi duai lo ka la rawn râwn ang che