MIZO MIPA LEH RUIHHLO – 2

Kar hmasa lama kan thu bawk kha han chhunzawm leh ila. Hnam tlem tak mai kan ni a; hnathawktu tur kan indaih lo hle. Chutih nak alaiin mipa tam tak hi chhawr theih lohin ruihhloin a tibuai a; hnathawktu kan mamawh miau avangin state pawn lam atangin hnam dang an lo lut zel lo thei lo a ni.

Ruihhlo sim hi kan ngai awlsam mah mah em ni aw tih theih a ni. Ruihhlo tih tur em tling lo, sahdah/meizial leh kuhva mai pawh hi sim harsa ti tak tak kan tam em em dan atang ringawt pawh hian ruihhlo sim tur hian kawng thui tak leh harsa tak zawh a ngai tih a chiang thei ang. Kar hnih khat camping hian an sim hlen thei tak tak lo. Taksa hmanga a ngawl vei mai an ni lo va, rilru a man bet tel tlat hian simna kawng a tibiboh zual a. Camping aṭanga an chhuak emaw “Centre” an chhuahsan emaw pawh ni se, an fihlim ta hmak a, an ṭha hlen ta tihna a la ni lo va. In lamah enkawl chhunzawm a, venpui an la ngai zel a. Ruihhlo bawiha lutte hian rilru lam harsatna, anxiety disorder, depression, leh a dangte an nei tel fo lehnghal a. Rilru lama harsatna nei tel an nih hian an enkawl chhung pawh a rei phah hle thin. Chuvangin an simna kawngah hian, “centre” emaw damdawi in emaw chauh hi lo, heng hmun an chhuahsan hnu thleng hian anmahni enkawlna kawngah rilru lama mithiamte an tel ve a ngai lo thei lo a ni.

Ruihhlo sim a, camping na hmun emaw anmahni enkawlna centre emaw an chhuahsan a, mahni in lama an haw hian eng angin nge an chhungte hian an lo dawnsawn a, an lo khawsakpui tih hi zawhna pawimawh tak a ni a. Hei hian sim hlenna lamah awmzia a nei thui hle ang. A tihdan tur lam chu keini sawi rual a ni lo a. Mithiam rawn ngei erawh chu tihmakmawha ngaih a ṭha ber. Ruihhlo ngaite hetiang hmuna enkawl an nih a, an lo chhuak hi Chhandamna Camping lam mipui nawlpui kan lut a, camping zo kan haw ang hi a ni hauh lo va, an dinhmun a khirhin a harsa bik em em a ni. Ruihhlo ngai chauh ni lo, thil danga vanga lung ina tâng a, jail atanga chhuakte pawhin chhungkuaah harsatna an tawk fo bawk niin a lang. Jail-ah an piangthar a, an sual an sim a. Jail atanga an lo chhuahin chhungte belh tur emaw, pan tur emaw an nei lo fo thin a. An dinhmun phet laklawh tawh chuan an tlûk leh phah fo a nih chu. Lo ngaidam a, lo tuamhlawmtu emaw awm se nun thar a nung thei turte pawh an ni ngei ang. Hei hian ruihhlo ngaite pawh enkawlna hmun atanga sim a an lo chhuah hian harsatna an la tawk thei tih a ti lang thei awm e.

Anmahni lo dawngsawngtu an chhungkua kha, a tira ruihhlo bawiha an luh phahna chhungkaw boruak ṭha lo a nih a, an la insiam ṭha chuang lo a nih phei chuan an tan sim hlen a harsa hle ang. Hei hian chhungkaw pawimawhna min hriattir se a va duhawm êm! Chhungkuaa roreltu chu chhungkaw khalhtu a nih avangin a pawimawh ber lo thei lo va, chhungkuaa khawsa ve mi dang, an unaute emaw pawh sawi hmaih theih an ni lo vang. An vaiin ruihhlo sim a lo kirte an lo dawnsawn dan leh an lo en dan kha a pawimawh lo thei lo a ni.

Chhungkua chauh a pawimawh lo va, vantlang, khawtlang pawh a pawimawh em em mai a,. Khawtlang boruak ṭha leh hrisel, dan lalna hmun ni se a ṭha ber awm e. Mithiamte hian eng nge ngaihdan an neih kan hre vek seng ve lo va, mahse, ngaihtuahna mawlmang tak atanga kan han thlir ve hian, an khawsakna leh ni tin zan tina an khawsakna boruak kha a tir atanga mihring nunzia siamtu pawimawh a nih miau avangin, ruihhlo an sim hnua an kal zelna atan pawh a pawimawh lo thei lo a ni. Khaw tin leh veng tinte hian ti vek thei lo mah ila, Therapeautic Community lam hawi neih a hun tawh hle mai a. A lo awm reng nge kan hre lo va, Narcotic Anonymous angte hi mithiam kaihhruaina hnuaiah awm se, ruihhlo ngai, sim tumte tan a ṭhain an chhawr hle ang tih a rin theih a ni. A lo awm tawh sa reng a nih chuan ruihhlo sim duhte kawhhmuh ngei pawh a ṭul ang.

Khawtlang boruak hrisel neih hi ruihhlo dona atana pawimawh em em mai a ni bawk a. Kan khawtlang boruak hrisel tawk lo hi ruihhlo tingampatu a nih phei chuan siam ṭhat a ngai a, kan siam ṭhat loh chuan ruihhlo avanga buaite tan simna kawng a harsat mai bakah, tuna ruihhlo fihlim tihte tan pawh ruihhlo laka inven a harsa ngei ang. Khawtlang boruak ṭha nei tur chuan dan lekkawhna lamah ṭan lâk a ngai a. Veng chhung leh khawtlanga mi tlawmngaite an ṭangkai rualin innghahna bera hman theih a ni lo. Dan ang taka dan lek kawhtu tura sawrkar rawihte leh Civil Administration fawng vuantute an pawimawh ber a ni.

Eizawnna kawnga harsatna hi ruihhlo ngai sim leh te tana simna kawng tibum bohtu lian tak mai a ni bawk awm e. Anmahni enkawlna hmun aṭanga sima an lo chhuah hnuah eizawnna an nei si lova, an dinhmun lo phet laklawh tawh bawk nen, hei hian simna kawng a tiharsa zual thei bawk a ni. Sim tura tha an thawhnaah tan lak harsa an tih phah thei a. Chu mai ni lovin, eizawnna mu mal an neih lohna hian ruihhlo bawiha nawr lûttu zinga pakhat a ni thei bawk a. Enkawlna hmuna an awm lai atangin eizawnna kawnga harsatna hi an thinlung luahtu leh helhkam a ni fo bawk a ni (Substance Use Disorders and the Mizo Male Community: Laltluangpuii Tochhawng, Department of Psychology; Delhi University) Heti ang dinhmun hi Punjab state-ah pawh hmuh tur a awm a. Mizoramah pawh hian he harsatna hi a awm ngei niin a pawm theih ang. Hnathawh tur ṭha awm lo hi kan rama ruihhlo hluar chhan a ni thei a, ruihhlo sim hlen tiharsatu a ni thei bawk a nih chu. Chutih laiin hnathawktu hi kan indaih lo hle si a; sawrkar hna kan inchan loh laiin hna dangah, a bikin mi mal hnuaia ni tin inhlawhna lamah mipa rawih tur an tlem a; state pawn atangin chuti ang hna thawktu tur chu kan chaw lût ṭeuh ṭeuh tho mai a. Naupan lai aṭanga kan inenkawl danah hian kim lo eng emaw a awm a ni ngei ang. Sawrkar hna kan ngaisang lutuk hi a ṭha lo ti ila a dik ang. Mahse, sawrkar hna lo hi hna dang, mumal taka thawktu leh a ruaitu inkara dan hnuaia inzawmna a ṭha tawk lo a ni mai thei a; dan ṭha tak awm reng si chu kan inzirtir tawk lo a ni mai thei a; kan hre lo tlâng hle a ni thei bawk a; a hria leh lekkawhtu turten an ngaipawimawh tawk lo a ni mai thei bawk. Eizawnna leh hnathawh tur ngaihvenpui hi ram dangah pawh ruihhlo ngaite enkawlnaah hian an telh ṭhin nghe nghe a. A ṭangkai hle tih pawh hriat a ni. Eizawnna leh hna thawh tur an neih hian an nun harsatna su turin a tanpui a; ruihhlo laka fihlim zui zel turin chakna pawh a pe ngei niin a lang.

Kan ramah hian KS leh ruihhlo bawiha lûtte hi entleu laklawh hlawh tak mai an ni a. An tan nun kawng thar zawh a harsa a; chhungkaw dinhmun atanga dik lo laklawh tawh te, vantlang leh khawtlanga an dinhmun chhe laklawh tawh an nihna hi an tan nun kawng dik zawh tiharsatu a ni a; siam ṭha tur chuan thapui thawh a ngai takzet a ni. Misual sim hi eng angin nge kan lo dawnsawn tih hi a pawimawhin an kal zelna turah kawngro a su thui em em a ni.

Ruihhlo chungchanga kan harsatnaah hian sawrkar a pawimawh reng dawn a ni. Kan ram kan enkawl dan te, politics kan khelh dan te, khawtlanga kan chêt dan te hi tlachawp boruaka a innghah chuan ṭhangthar tan kal thiam a harsa dawn a. Dan ang taka engkim kan tih thiam a, kan tih ngei pawh a ngai a. Chuti a nih loh chuan smuggling a kal reng ang a, corruption avangin kan buai zel bawk ang a. Smuggling leh corruption hluarna ram kan nih phawt chuan ruihhlo avanga kan buaina hi a tawp mai mai dawn lo a ni.