Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
MIZO MIPA LEH RUIHHLO
Ruihhlo leh a behbawm hi kan ziak tawh a, mi tam takin an ziakin an sawi tawh bawk a; mahse sawi zel loh theih loh a nih hi. Mizoramah ruihhlo kan buaipui rei ta hle mai hian do hneh a harsatzia a ti lang. Duh an awm tlat avang hian zuar an awm zel mai si a. Duh tlattute hian eng vanga duh tlat nge an nih tih te, ruihhlo bawiha an tlûk luh mai dan te hi hriat chian a ngai ta hle a ni. A zir mi kan ni lo va, huai takin kan sawi ve ngam awm lo ve. Mahse, ‘sawi lovin kan awm thei lo’ tih ang mai khan, tlêm a zawng tal chu kan thlir dan hi kan târ lang ve lo thei si lo.
Social Welfare Department zir chianna(2017) chuan Mizo zinga ruihhlo ti thinte hi zaa 86 zet mipa an ni tih a târ lang a. Ram dangah an ni ve tho mai thei. Punjab state-a ruihhlo eng eng emaw khawihtute pawh mipa an tam fe zawk ve tho a ni awm e. Khawvel ram hrang hranga ruihhlo ti thin te hi khawii ramah mah mipa leh hmeichhia an inzat thlap hauh lo ang. Chuti chung chuan Mizo mipain heti tak maia ruihhlo kan buai phah erawh hi chu chhui chian a, a tihdam dan ngaihtuah a ngai takzet tawh a ni.
Mizoram hi khawchhak lam Golden Triangle aṭanga ruihhlo lo luhna kawngin a pal tlang a. A kalkawng chauh ni lovin, a zawrhna hmun a ni tel nghal tih loh theih lohin ruihlo ngai buaipui tham zet kan lo nei ta a ni. Punjab pawh Pakistan ramri hnaiha awm a ni a, Golden Crescent atanga ruihhlo lo luhna kawng a ni a, a kawng chauh ni lovin zawrhna hmunah a chang a. Ṭhalai a tibuai nasa hle a ni. Hei hian ramri venhimna lamah kan ngaihtuah dan tihdanglam emaw, siam ṭhat emaw a ngai tih a ti lang thei awm e. Ruihhlo lo luhna kawng nih hi a lo hlauhawm hle mai, an kalkawngah thlauh tawk an lo nei lo thei si lo.
Sawrkar hian eng nge a tih ang? Mizo mipaten ruihhlo an luhchilh chhan hi eng chiah nge a nih zir chian a, sawrkar hmalak theihna tur eng nge, ruihhlo chung changa kawng dik inzirtirna lam te, huapzo taka ruihhlo bawiha an luh chhan tak tak hriat chian leh enkawl kawngah sawrkarin eng nge a tih tur tih te hi zir chhuah a hun ta hle a ni.
Nikum lama thil thleng kha kan la hre hlawmin ka ring. Kum 2025 Nikir thla atangin Sawrkar leh kohhran ṭang kawpin, Synod Revival Camping Centre-ah Hulhliap Short Stay Programme buatsaih a ni a. Rei tak inenkawlna tura buatsaih a ni loh avangin a hun chhung a rei lo hle a. A hun rei zawng kha ngaihtuah tithui thei tak a ni. He programme-ah hian sawrkar leh kohhran hma lâknain mi inpe te an lo pen chhuak a, ruihhlo ngaite chu vantlang leh khawtlanga an dinhmun te, rilru hriselna lama an dinhmun te hriain counselling pek zel an ni bawk. Tunah hian counselling leh thil danga enkawlna hi ruihhlo ngaite enkawlna atan hna tlanglâwn ber niin a lang a; mahse hei ringawt hi a tak ram harsatna su kiang turin a tawk zo lo a ni lawm ni a tih theih a ni. Heng enkawlnate hi an hlu em em a, chhunzawm zel a ṭha tih hi phat rual ni lo mah se a bâk dang a la awm ngei ang.(- Substance Use Disorders And the Mizo Male Community- Laltluangpuii Tochhawng, Deptt of Psychology, Delhi University).
Kan tar lan tâk Social Welfare Department zirchianna atanga lang chu ruihhlo ngaite hian an tleirawl lai atangin bul an ṭan thin a. Zir chianna ṭhenkhatah chuan nu leh pate enkawl dan leh ruihhlo ngaite inzawmna zir chian a ni a; ruihhlo ngai tam zawkah chuan lung nona uaptu (emotion warmth pek) hian kawng ro a su hle tih a ni. Shazadi leh mi dangte thlir danah chuan nu leh paten an fate an enkawl danah hmangaihna tlachham te, hnawl leh ngaihsak lohna te hian tleirawl zingah ruihhlo ngai an titam hle tih a ni bawk (Rai 2008; Shahzadi et al 2023).
Heng an zir chhuahna hian tleirawl laia mihring mizia lo insiam chhoh dan a thlâwp hle bawk a ni. Tleirawl mizia lo ṭhan chhoh dan leh nu leh paten an enkawl dan inlaichinna zirtute chuan nu leh paten an enkawl dan hian tleirawl mizia leh nun kawnga harsatna an neih danah kawng ro a su em em tih a ni. Mizo zinga ruihhlo ngai te pawh hi an tleirawl lai atanga enkawlna an dawn dan hian thui tak awmzia a nei ngei ang tih a rin theih a ni. Mizo zinga ruihhlo ngaite chu a tlangpuiin thil tih chhin châkna te, thununna dawng ṭha lo te, nun thlamuang lo te, mahni inngai hniam tlatte an ni tlangpui. Heng nunziate hi ruihhlo an ngaih hnua lo awm a ni thei ngei tak naa ze ṭhenkhat, lungnona te, mahni leh mahni inhmuh dan te, thil tih chhin chak tlatna te hi a tira ruihhlo bawiha luh awlsamna a ni ngei ang tih a rin theih. Hei hian chhungkaw pawimawhzia a tar lang a; chhungkuaah tunge mawhphur tih hi zawhna lo piang nghal lo thei lo a ni bawk.
Mizoram hi Kristian tamna ram a nih avangin ruihhlo chungchang sawina leh ruihhlo ngai enkawlna pawh sakhuaah a inhrual mum zel a ni ber a. Sakhaw behchhan ngawt lova vantlâng kan khawsakho dan te, rilru lam te nena hma lâk ni se a hlawk zawk awm e. Ruihhlo avanga harsatna hi sum leh pai dinhmun lam te, vantlang huap te, politics lam te, dan leh hrai lam te, rilru lam te huap zova beih a ngai hle a ni.
Tun hma tak takah kha chuan ruihhlo ngai enkawlna lam hi ngaihthah hlawh ang reng tak mai a ni a. Ruihhlo ngaite enkawlna awm chhun chu thuhriltuten camping centre an buatsaih, thlarau nun lam atanga insimtir tumna kha a ni mai a. A hnu zela chhunzawmna lamah kan pachhe ang reng viau thin a ni. Chumi awmzia chu nghei tura beihna chu mi mal tumruhna leh feina te, huaisennaah te a innghat tihna a ni. Phat rual lohin ruihhlo basanna kawng hi, ṭanpuina a tel emaw tel lo emaw, vantlang leh sum leh paia an dinhmun te, an chhungkua nihhona boruak te hian a nghawng nasa em em a. Mi tam tak tan chuan simna kawng hi khawharthlâk tak, mahni chauha pal tlang ngai, harsatna namen lo tak hmachhawn ngai a ni a; ruihhlo ngai tam tak chu an tlu leh fo thin reng a ni. Mizoram State Sawrkarin ruihhlo ngaite enkawlna lam a ngaipawimawh hi a lawmawm em em a; mahse heng thilte hi a ṭangkai thei ang bera hmang tur hian hmabak tam tak a la awmin a lang.
Siam ṭhatna hmun buatsaih: Siamthar lehna ‘Rehabilitation’ chuan taksa hriselna leh chakna siam ṭhat lehna leh vawn nun rengna te leh a dangte bakah mahnia khawsa thei tura tanpuina, dam lohna emaw, zaipui tawh hnu emaw accident hnu emawa ngaiawh lehna ang chi a keng tel a (Danquah-Amoah &Charan 2015). Tunah rih hi chuan a chunga kan sawi takte hmanga ruihhlo ngai enkawlna hi hun rei lo tea tan chauh a ni zel ṭhin a. Hulhliap programme pawh kha ruihhlo ngaite enkawlna hmun ṭha tak a ni ngei tak naa, chawlhkar hnih chhung chauh a huam bakah, enkawl zui zelna lam a huam tel lo niin a lang tlat a ni.
Rehabilitation centre ṭha tak, khawsak dan mumal tak leh enkawlna ṭha taka an awm rei leh rei loh hian rilrua inngaihhniamna an neih te, depression an neih ang ang hneh tura an theihna te-ah kawngro a su hle a(Lashley 2018). Fals-stewart & Schafer(1992) chuan centre-a an awm rei hian rilru leh taksa lam harsatna te a tizal an ti, Welte(1981) pawhin centre a an awm rei hian ruihhlo lakah an fihlim rei tih an ziak bawk a. Chutih laiin Walker (1983) chuan centre-a awm rei leh rei loh ai mahin, a hnu zela chhawmdawlna leh enkawl zui zelna hian kawng ro a su zawk niin a sawi thung. Mi thiam thenkhat chuan sum leh pai lama dinhmun tha zawka dingte hian centre-a rei vak lo awm hi an chhawr zawk an ti ve thung a ni. Eng pawh ni se, ruihhlo ngaihna laka chhanchhuahna hian hun a duh rei tih erawh chu a chiang hle. Centre atanga an chhuah hnua enkawl zui zelna leh chhawmdawl zelna lam hi tunah rih chuan duhthu a la sam chiah lo awm e. Heihi sawrkar leh vantlang tan hmabak pawimawh tak a ni thei ang.
(chhunzawm tur)