Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
IRAN : 1979/KHOMEINI
Kum 1978 atanga buai ṭanin kum 1979-ah Iran lal Shah paihthlak a ni a; Islam sakhaw hruaitu Khomeini chu a raltlanna atanga lo lêtin Iran ram a rawn lut a; rei loteah Supreme Leader nihna a rawn luah a. Islamic Republic chu a rawn din ta a ni.
He revolution hi amaha rawn thleng ngawt a ni lo. Kum zabi sawmhnihna tir lama Bristish leh Russia in Iran rama thunei zawk nih an inchuh lai, The Great Game an tih atanga tawh khan Iran tualchhung thila ram dang inrawlh nasa lutuk an ngaithei lo ṭan tawh a. Shah hnuaia Iranah phei chuan America an inrawlh viau a, Shah hian America lam a awn nasa hle bawk a ni. Chutih laiin an sakhaw hruaitu chin (Cleric) lam chuan America chu Islam sakhua leh Iran hnam ziarang tidaltuah an ngai bawk a. Kum 1953 hma lam ang bawkin Iran oil chungchangah Iran mipui an lung a dam kim thei lo. Kil hrang hrang leh pawl hrang hrang atangin lungawi lohna a awm a. Islam sakhaw ram a ni a, sakhaw puithiam an langsar a, chung zingah chuan ram danga tlanchhe mek Ayatollah Ruhollah Khomeini kha a langsar fal hle a ni. Ram dangah a awm naa, a thuziak te, a thusawi (audio-cassette) te chu Iranah a lar em em a. Iran mipui tam takin chhanchhuaktu tur angin an thlir a ni.
Khomeini tia hriat lar, “Ruhollah Mostafavi Musavi Khomeini” hi kum 1900-ah Khomein khuaah a piang a. A pian kum hi sawi dan chi hnih a awm nghe nghe. A pu(a pa pa) chu India rama Lucknow kiang Kantur khuaa piang a ni a. Ruhollah Khomeini chu nausen mai a la nih laiin a pa an thahsak a. A puitlin thlengin a pa thihnaah hian Iran lal Mohammad Ravi Palavi Shah kha mawhphurtuah a ngai a ni.
Chhuak hmasa lama kan sawi tawh angin kum 1953-ah, dan ang taka mipui thlan sawrkar kha American CIA leh Bristish MI6 khan an nawr thlu a; Shah a lo lal zui ta zel kha a ni a. Mipui rilruah Democracy duhna te, lal rorelna ni lo duhna te a awm reng a, tarlan tawh angin Iran tualchhung thila ram dang mi inrawlh fo duh lohna te a lian chho zel bawk a. Chutiang boruak kal zel chuan America huatna chi a theh darh tih loh rual a ni lo. He tih lai hian Islam sakhaw kalhmang zuia ram rorelna neih duh an tam hle bawk a. Duh dan inang lo tak an ni naa Shah leh a sawrkar kalhmang duh lohnaah an inthurual a. Mipui chaknain Shah an paihthla ta a ni.
Kum 1979 january thlaah Shah chuan Iran a chhuahsan a, February thlaah a raltlanna France ram atangin Khomeini chu Iranahn a rawn thlawk lut a; mipui tam takin an lo hmuak a. Sawrkar an han siam chho ta a; thiam takin a ngaihdan ṭawmpui lo apiang a thing thla a. Iran hruaitu lu ber, Supreme Leader a lo ni chho ta a. Lal lalna thlakin lal ve tho a awm ta a nib er e.
Kum zabi 19na tawp lama Tobacco Protest te, Reuter Concession te kha khawthlang mite duham vanga lo thleng tih loh theih a ni lo va. Iran mipui leh an sakhaw hruaituten an duh lo em em a. Nasa takin an dodal a. Qajar Dynasty kha mipuiin duh lo hle mah se British leh Russia an inrawlh ṭhin avangin an paithla thei lo. A hnu zela an lalte pawhin khawthlang mite tihdan an uar thin a, chu chu sakhaw hruaitute leh Iran hnam ziarang- traditions ngai hlututen an duh lo bawk a ni. Hei hi a mak lo va. AD 700 chhova Arab-hovin an rawn hneh a, Islam sakhuaa an inleh hnuah pawh Arab ṭawng leh hnam ziarang an tuh hlei thei lo. Arab miten ram dang an hneh ṭhenkhata an tih theih angin Arab ṭawng chuan Iran ṭawng Farsi chu a luahlan thei lo va, an hnam tradition pawh an hum tlat a ni. Kum 1963-ah Shah chuan White Revolution a puang a; thil ṭha tak tak pawh a ti ngei mai. Mahse an hnam kal phung ṭhenkhat kha khawthlang mite tihdana thlak tumna te awmin a lang a. Shah kha lal ṭha tak a ni lo va. Mi mal zalenna a awm lo va. A secret police SAVAK an tihte hmang khan a lalna dodal apiang a man khawm thin a ni.
Shah paihthlak a nih hnua Islamic Republic lo piang chu Shah aiin a ṭha bik chuang lo va; hmeichhe dinhmun a sang tehchiam lo; Taliban ang em em erawh chu an ni lo. Mahse khauh leh khawng takin Islam dan hmangin an inkaihruai ta zel a ni. Kum 40 chuang zet chu America sawrkar hian economic sanction hmangin a hrek tawh a; an ram pawhin a tuar hle. He tih chhung hian anmahni hrektu America huatna hi a reh lo va, min hrek tlattu chu huat loh a harsa hle ang tih a chiang mai a ni. Islamic Republic of Iran hian anmahni tualchhung bakah Middle East ram dangah hel pawl a tanpui nasa a, lamṭang pawh a nei nual a. Chu chu Israel nena an inngeih lohna tipunluntu pakhat chu a ni.
Kum zabi 19na tawp lam atanga Indopui pahnihna hnu thlenga ram dang mite inrawlh thin dan kha han thlir let ila, ngaihtuah zui tur a tam hle. Kum zabi 20na tir lama Constitutional Revolution kha British leh Russia khan do tlat lovin Constitutional Monarchy lo ni ta se tun ai hian an ziaawm zawk ang em tih te, kum 1953-ah khan American CIA leh British MI6 khan mipui thlan lal sawrkar kha, tuialhthei it vanga paihthla kher lovin lo ṭanpui zawk ta se tun buaina hi a thleng ang em tihte hi zawh loh theih loh a ni. A chepa kaia chhui chuan khawthlang mite kih hnawkah khawvel a buai mek a ni ber.
President Trump-a thupekin Venezuela President an man a. Sawrkar thar a piang a. Venezuela tuialhthei chu American Company te kutah a awm ta a. Hlawhtling an inti hle a. Kha hlawhtlinna ang kha Iran ramah hian neih ve nghal theih inringin an che ta a ni awm e. An rin ang chu a ni ta si lo va, khawvel a buai ta a ni. Tuna Iran an do chiam hi Human right tundin tumna a ni lo va, mipui chêp lutuk tihzalen tumna a ni lo. Iran oil ngah ram hi a thuhnuaiah awm se tih an duh vang a ni mai. Iran tuialhthei thawnchhuahna hmunpui ber Kharg Island lak thu an sawi fo hian a nemnghet kan ti thei ang. Mipui tawrhna lam hawiah chuan Myanmar te, North Korea te hi run mai awm tak a ni a; mahse heng ramte hi oil ngah ram an ni lo va, a chhunga mipui tawrhna hian US President lu a tithak tham lo.
Nuclear ralthuam a neih ve hlauvin an run a. A runtu Israel leh USA hi nuclear ralthuam nei an ni. Irag kha nuclear ralthuam neia ngaiin an run a, Saddam Hussain an paihthla a, mahse nuclear ralthuam an nei lo. Kha tih huna laia India ram chanchinbu pakhata ziaktu chuan Saddam Hussain-a tihsual chu nuclear ralthuam a ni lo va, Irag oil kha US dollar hmanga hralh lova Euro hmanga hralh a tum vang a ni a ti. Islam ram Pakistan chu nuclear ralthuam nei a ni a. Mahse USA hian ralthuam leh sumin a ṭanpui nasa em em tho zu nia.
Sakhaw zalenna hi an indo chhan hi a ni lo va. USA lamṭang Arab ramte khu sakhaw zalenna ram an ni lo. Saudi Arabia leh a chhehvel khu Islam sakhaw lalna an ni a. Kristian awmchhunte pawh ram dang atanga hnathawka lut deuh vek an ni. Chanchin Tha hril an phal lo va, pawn lama Kristianna tihlan an phal lo. An ram mi leh sa zingah Kristiana inpe sawi tur an awm lo. Iran erawh chu an ram mi leh sa Kristiana inpe an tam hle a; tunlai huna Kristian pun chaknna ber ram zingah an chhiar tel hial a ni. Chu chu US President khuan a ngaihtuah lo va, Israel phei chuan Kristian leh Muslim a thliar ngai lo. He indona hian Chanchin Tha hril kawngah Iran ramah harsatna a siam ang em tih hi Kristianten an ngaihtuah tur a ni. USA leh Israel an huatna hi he indona hian titawp lovin a tilian zawk ngeiin a rinawm. USA leh Israel hian sipai hmun bakah nunau awmna leh civil hmun an tichhe mek a. Iranian zinga America haw lem lo te pawhin an huat phah ta zawk a; chu chuan USA a sakhaw lian ber Christianity huat telna a tizual a nih chuan Chanchin Tha hril a harsa zual hle bawk ang. He indona hi Kristian leh Muslim indona a ni lo va, mahni hmasial taka indona a ni. Ṭan tlâk loh ve ve an indo a, khawvel an chawk buai mek a nih khu.