Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
J.F LALDAILOVA LEH ZOSAPTHARA
25th March 2026 (Nilai) zanah Mizoram Presbyterian Kohhran chuan Nilai Zan Thupuiah Zosapthara (Rev Edwin Rowland) leh a hlate kan zir dawn a. Kan hnam tana Zosapthara pawimawhna hi article tawi tea ziah kim theih a ni dawn lo. Chutiang bawkin Mizo hnam tana J.F Laldailova pawimawhna pawh kan sawi chipchiar hman lo vang. Ṭawng thiam ve ve an ni a, mahse an inang lo hle a ni.
Zosapthara kutchhuakte hian sawisel an hlawh hle thin a; a ṭawngkam ulh deuh pawh fiamthu thawh nan hmangin, uchuak taka a tihdan zuia hla han phuah fiamte pawh an awm thin. Heti ang a lo nih theih chhan, a meizanghlaptu tia sawi theih tur chu J F Laldailova kha a ni.
J F Laldailova chu sap tawng leh Mizo tawng thiam a ni a. Kum 10 mi lek a nih laiin kum 1935-ah tuna Bangladesh ram ni ta Chittagong-ah lehkha a zir a, a zirna hi sap ṭawng (English Medium) a ni. Indopui pahnihna a lo chhuak a, an school chu khar a lo ngaih tak avangin Mizoramah a lo let leh a. Kum riat emaw vel a zu awm chhung hian Mizo ṭawng a theihnghilh hman a; Mizorama a lo let leh hnuah Mizo ṭawng chu a zir ṭha leh a ni. Hetia a han zir ṭha leh hi a thar hlaka zir a nih ka ring lo. Amahah khan eng emaw, a subconscious lamah Mizo ṭawng zung inkaih sa a awmin ka ring a. Tin, thu mal a lo hriat tawh zawng zawng theihnghilh vek a ni ang em aw! ‘Nu’, ‘Pa’ tih ang chi tal chu a hre lo maw ka ti.
Zosapthara erawh chu naupan tet lai atanga a pianpui ṭawng (sap ṭawng) theihnghilh ṭhak khawpa Mizo ṭawng rawn luh chilh a ni ve lo. Mizo Medium school-ah a zir lo reng reng a, zirna tur a awm hek lo. A puitlin hnuah tuipui ral aṭangin Chanchin Ṭha hril turin a lo kal a. Chanchin Tha a hril theihna turin Mizo ṭawng hi a zir chauh a ni. Kum tam a awm hmain mamawhna avangin hla an letling lo thei lo va. Hetih chhung hian Mizo tawng thiam tak tak turin hun an nei lo va, tawng thiam tak tak tura pawimawh hnam zia rânga inchiah thei a ni ve hek lo. A dinhmun atang hian kan thlir thiam phawt chuan, Zosapthara kutchhuak hi sawisel mai mai chi a ni lo tih kan hre thiam ngei ang. Amah mai ni lo, kha tih hun laia Mizo tawng dinhmun kha han ngaihtuah ila Mizo ṭawng lehkhabu a la awm lo va, kum 1893-1894 vel atangin ‘A, Aw,’ pawh an neih ṭan eih eih chauh a ni. Kum 1898 kum tawp lama Mizoram a lo thlen hian kum nga erh awrh chauh Mizovin “A Aw B an la nei hman tihna a nih chu. Ṭawng zirna lama puitu turin hla (poetry) bu a la awm lo va, lemchan (drama) bu a la awm lo va, novel reng reng a la awm lo bawk. Zirna lamah Mizo ṭawngin eng chen tehchiam mah a la zir theih loh. Lehkha zir hmasate pawhin kum 1963-ah ‘Lawr’ an pass chauh a ni. Mizo ṭawng zirtirtu turin mizo ṭawng thiam tak tak zirtirtu ṭha an la awm lo va; an theih ang angin Zosapte kha an inzir chawp mai a ni. Tun thleng hian eng nge dik ber tiin kan la inhnial laih laih a ni a; kum za aia tam kal taa Mizo dinhmun han thlir phei chuan Zosapthara hi dem chi rual a ni lo. J F Laldailovan sap tawng a han zir ve meuh erawh chuan English chu ṭawng hlun tak a ni daih tawh a. Grammar bu ṭha tak tak a awm tawh a, thu leh hla lamah sapho chu khawvel chungah an leng tak meuh meuh tawh a ni. Zirtirtu pawh ṭha tak tak an awm tawh a. English ṭawnga lehkha zirna chu a sang ber thleng a awm daih tawh a. An dinhmun hi a inang lo lutuk.
J F Laldailova kha Mizo tawng tana ṭhahnemngai tak a ni a. Bible lehlin chungchang a tarlante kha mi tam takin ṭawng dik hman ṭulzia an hriat phah avangin a hlu a ni. Amaherawhchu a hnuhma hi a famkim bik lo. Tun thleng maia literature hrim hrim grammar atang teh kim tum tlat, ‘creatice writing’ hlutna man phak si lo te hi J F Laldailova hrinte an ni ti ila a sual lo vang. An ṭhahnemngaihna a ṭhat rualin literature ṭhan an tiṭhu thei thung a; mi ṭhenkhatin Mizo ṭawnga thu ziah an tim phah ni pawhin a lang hial a ni.
Zosapthara chu Wales rama Pensarn(Abergele)-ah kum 1867 March ni 15-ah a lo piang a. Unau mipa pahnih chauh an ni a, Zosapthara hi a upa zawk a ni. Oxford University atangin a graduate a. Kum 16 chauh a la nih laiin kum 1883-ah America a pan a; Texas-ah zirtirtu hna kum 6 zet a thawk a. America atang hian kum 1889-ah lo kir lehin Schoolah a thawk a. Kum hnih a thawh hnuah Pathian rawngbawlna lama inpein thu a hril ṭhin a. Missionary atana inbuatsaih turin Bala Preparatory School, Missionary ni tura intuaihriamna hmunah a zir leh a. Bala-Bangor Theological Seminary-ah zir zelin kum 1898-ah exam zawng zawnga pakhatna ni zelin a zir chhuak a. He mi kum hian Calvinistic Methodist Mission chuan Mizorama Missionary hna thawk turin an thlang a; hemi kum la la hian khawmpuiah an ordained bawk a ni.
Zosapthara chu kum 1898 December ni 31-ah Aizawl a rawn thleng a. A lo thlen hi kum tâwp rêt tak tak a nih avangin kum 1899 aṭanga hna thawk tan anga ngaih tur a ni. Thla ruk lekah Mizo tawngin Pathian Thu a sawi thei mai a ni. Kum khat pumhlum a awm chauh a, kum 1900 January thla atangin zirna lam a chang ta a. School a enkawl ṭha em em mai a; chuvangin kum 1904 atang chuan Mizorama zirna in zawng zawng chu Mission kutah sawrkar chuan a dah ta hial a. Zosapthara chu Honorary School Inspector-ah ruat a ni bawk a. Bristish sawrkarin India a chhuahsan a, India ramin zalenna a neih hnuah, kum 1952-a sawrkarin zirna a lâk lêt leh hma zawng kha chuan Mission kutah zirna a awm hial a ni. Pu Buanga leh Sap Upaten Mizo A, Aw, B an lo siam tawh chu a siam ṭha bawk a, chu chu tuna kan ‘A, Aw, B’ hman mek dan hi a ni ta ber a ni. Tichuan, tuna zirna kan neih ang ang zel hi Zosapthara lungphum (Pu Buanga leh Sap Upate nena an phum) chunga chuang zel kan ni tihna a nih chu.
Hla phuah dan chi thar a rawn ching chhuak a. Mizo hlaa awm ngai reng reng lo chu tlar tawp thu lam inmil -rhyme- hi a ni a. Kan ṭawng kalhmang hian a tinzawn ngai lo a ni maithei a; kan thumal neihin a daih seng lo pawh a ni thei bawk a. Kan pipute hlaah hetiang hi a awm ngai lo. Hnam dang hlaah erawh chuan hmuh tur a tam hle awm e. A inmil dan chi hrang hrang a awm bawk. Zosaptharan Hla tlar tawp thu inmiltir a tum hian sawisel a hlawh thin a. Mizo hla kalhmang a ni lo tih te, a thu a ulh phah tihte a ni. Mizo hla kalhmang a ni ngai lo tih hi a dik ngei tak naa Zosapthara sawisel phahna tur a ni lo. Mizo hla kal hmang kha a zîm hrim hrim a. Tlar li hla te, tlar nga hla te, tlar ruk hla te a awm ngai lo va; sonnet a awm ngai lo va, narrative poems a awm ngai hek lo va; literature tualah awm lo a tam hle a ni. Tlar tawp thu ri inmil pawh a awm ngai lo. Awm ngai lo chu Zosapthara khan a rawn seng lût a; ṭhangtharten an chhunzawm zel a. Tunah chuan sonnet phuah te, tlar thum aia tam hlira hla phuah te a ni tawh a. Hmanlai aiin kan thu leh hla huang a zau tawh em em a ni.
Zosapthara kha ram leh hnam hmangaihna hla lama bul min ṭansaktu a ni a. A hlutna hi sawi nep chi rual a ni lo. Kum 1903-ah Zosapthara chuan “Mizo kan ni lawm ilangin” tih hla a rawn phuah a. Heihi chhunzawmin Mizoten ram leh hnam hmangaihna hla an rawn phuah zui ta zel a ni.
Zosapthara chuan kum 31 a nih hnuah Mizoram rawn thlengin ṭawng a rawn zir chawp a, kum hnih lekah hla a phuahin a letling thei nghal mai a ni. A dinhmunah hian dingin ti ve dawn ta se a kutchhuak sawisel ṭhintute zingah tluk zo an awm kher lo ang. Pathian Thu leh Thlarau lam thil chauh ni lo, thu leh hlaah pawh Zosapthara leh kan zosap dangte hlutna hi i theihnghilh lo vang u.