Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

DAN LEH MIHRING

Khawvel hmasawnnain min rawn chim ve zel a. Internet a lo awm a, smart phone a lo chhuak a. Chu chuan ram dang ang bawkin social media platform hrang hrang a rawn keng tel a; hengte hi tangkai taka hman theih leh hman tur a nih rualin, thil eng emaw a lo thlenin mi tam takin inhrikthlakna atan an hmang thin a ni.

Kan ramah thil ṭha lo leh rapthlak tak mai a lo thlen chang apiangin social media lama inhrithla an tam viau zel a. Police hnu chhui mek laiah te meuh pawh nasa tak taka au chhuak duh kan ngah thei hle. A tuartu lam leh a tawrhtirtu nia rinhlelh thlengin, an tana ngaihthlak nuam lo tak tak tur thu chhak chhuak duh kan tam hle thin a ni. Heng mite hi Mizo vek an ni a, Kristian vek an ni bawk awm e. Tawng hlawk tak tak, thu hnu dawn mang lote pawh an awm thin niin a lang a. Insiam thatna tur lam ni lo, indiriamna lam hawi phei hi chu ringtute tih atan a ṭha lo hle. Police aia fing leh hre zawk, thil chhui thiam zawk ni awm taka ngaihdan sawi vak te, roreltute aia rel thiam zawk niawm taka tawng duhte pawh kan nei ta niin a lang.

Thil hrang hrang leh huang hrang hrang han thlir hian Social media-a inhrithlaa, tawngkam chuangtlai tak tak hmang thin hi hmeichhia aiin mipa an uchuak zawk niin a lang nghe nghe a. A mak tih loh rual a ni lo. Thangthar Mizo mipate hi an lo nep ta hle tak tak em ni? Chhiar tlem tih hriat deuh deuh a thu lu bul tak tak chham chhuak duh an awm fo thin atang hian ngaihdan a siam theih ang. Google-ah tlema zawng an chhiar a, hre ber ang zia zangin an rak chiam thei tlat maite hi a zia lo ngawih ngawih a ni.

Dan a awm a; dan ang zelin dan lek kawhtuten hnu an chhui a, dan ang zelin roreltuten an rel a; chu chu kan zavaia thatna tur a ni. Dan hre mi leh zir mi kan ni lo va, chuti chung chuan dan leh mihring inkungkaihna hi kan rilru atangin i han sawi dawn the ang.

Dan leh mihring: Mihring hi dan hnuaia awm a ni a. Amah phuartu dan hi hlawm hnihin i sawi teh ang.

A taksa phuartu: Hlawm khatna chu a taksa, tisa a nihna phuartu dan hi a ni a. Khuarel dan leh leilung dan hnuaiah, tal chhuak thei lovin a awm tlat a ni. Chung dan tam tak chu a chang chuan khuarel dan bakah science dan tite pawhin a sawi theih a. Bawhchhiat theih loh leh pumpelh theih miah loh a ni. Zingah ni a lo chhuak a, tlaiah a tla leh a; tui chu hnuai lam panin a luang a; engkim mai hi energy kan dah belh loh chuan rawih lam a pan thin tihte hi leilung dan a ni a, kan pumpelh thei lo. Hun hi a ding thei lo va, kan tiding thei lo va, a let zawngin kan kaltir thei lo va, kum a lo liam zel a, kan tar tial tial a, a tawpah kan thi thin tihte hi leilung dan kan pumpelh theih loh a ni. Kan lo pian dan pawh hi leilung dan a ni. MIpa chi leh hmeichhe chi inkawp atangin kan lo piang a; leilung dan ang zelin kan thang lian a, kan puitliung a, kan tar a; a tawpah kan thi thin. Kan thih hnua kan ruang ṭawih ral dan pawh khuarel dan kal hmang ang zel a ni. Mihring tungchhova kal zingah, piang tawh leh piang leh zel tur zingah hian leilung dan bawhkan thei reng reng kan awm lo.

A taksa phuartu dan hi subject hrang hrangah hming hran kan vuah a, an vai hian khuarel dan huang chhunga mi vek, mihring phuartu an ni. ‘Pathian dan i bawhchhiat cchuan Hremhmunah i kal ang a, sawrkar dan i bawhchhiat chuan lung inah i awm ang a. Physics dan i bawhchhiat chuan Sweden-ah kal la, Nobel Prize an lo pe ang che,’ an ti fiamthu thin a. Khuarel dan te hi bawhchhiat theih loh an nih zia sawi an tumna a ni. Tui chu hnuai lam hawiin a luang zel a. In hnuai atanga in chunga tui kan pump chhoh hian khuarel dan kan bawhchhia a ni lova, khuarel dan hnuaia energy inlet kual thin zuiin kan pump mai a ni. Tui pump khawl te deuh 1.5kv velin in chungah tui pump chho ila, ‘Chite lui tiatin luang rawh se’ kan ti ngawt thei lo va; feet 500 a sang ka pump dawn kan ti thei hek lo.

A hlawm hnihna chu a mihrinna lam phuartu a ni a. Dan zir thiamte hian thui tak leh tam tak sawi tur an neiin a rinawm. Mihring hi a huhova cheng chi a nihna chauh hi i han sawi ve teh ang. Khawthlang ramah mi mal nun leh mi mal nihna dah pawimawhin ‘it’s my life’ tih te, individualism tih te a lar hle a. Heng thute hi mi mal dah pawimawhna a nih rualin awmze neihtirtu chu a huhova kan cheng hi a ni. A huhova cheng chi a nih mai bakah mi dang tel lovin a awm thei lo. He khawvela a lo pianga a lo awm ve hrim hrim hi ama thawh chhuah a ni lo va, mi dang, a nu leh pate, a pi leh pute, hmakhawsanga mite inthlah chhawng zel zar a zo mai a ni. Mi hausa leh hruaitu ropui kan tihte hi mi dang vanga hausa leh ropui an ni. Sumdawng chuan hausa turin dawrtu mi dang tam tak a mamawh a; hruaitu pawhin a ropuina pho lan a nih theihna turin zuitu tam tak a mamawh bawk a ni. He khawvelah hian mihring awm chhun ni ta ila, ‘It’s my life tih te, ‘Individualism’ tihte hi ka sawi peih dawn lo va, sawi mah ila awmzia a nei hek lo vang.

Chu tih laiin mihring hi amah behchhana engkim thlir thin a ni a; a pianken avangin amah behchhan chauh lo chuan a thlir thei lo. Amaha hriatna pangnga awmte hmangin ri a hria a, thil a hmu a, lum leh sa a hrehrang a, thlum leh al a temin a hre hrang thei a, rimtui leh tui lo a thliar thei a. Heng thil, a taksa pawn lam atanga amaha lo lut hi a thluak bawma hriatna bawmpui -consciousness- chuan eng nge an nih a lo thliarin a lo hria a. Chumi kaltlang chauh lo chuan a taksa pawn lam thil a hre thei lo va, loh theih lohin amah hi centre niin amah behchhanin khawvel a thllir ta a ni. Chuti ang mi vek awm khawm kan nih avangin min phuar khawmtu leh min hrut rual turin dan kan mamawh a. Dan tel lovin kan awm khawm thei lo. Ziak a ni emaw ni lo emaw, a daih rei emaw rei lo emaw, awm khawm leh khawsaho tur chuan dan chhe te tal kan mamawh zel a ni.

Heng dan hlawm hnih kan sawi hi tumahin kan pumpelh thei lo va; inpumpelhtir a, infihlimtir thei kan nei hek lo. Kan vai hian dan hlawm hnih hnuaia awm kan nih avangin inchhandam tur chuang awm lovin kan tâng khawm vek a ni. Heng dan laka min chhandamtu ni tur chuan heng dan hlawm hnih phuar phak loh mi a nih a ngai a. Chu chu lei leh vanah Isua chauh hi a ni. Ani chu leilung dan phuar miah lohvin nula thianghlim, mipa nei reng reng lo lakah a lo piang a. A thih pawhin leilung dana a taksa ṭawih miah lovin ni thum ni-ah a lo tho leh a ni. Isua ringtute chu chhandam kan ni ta ngei mai a; mahse khawvela kan la awm chhung chuan dan kan sawi takte laka zalenna famkim kan la chang thei lo. Vanramah chauh lo chuan kan fihlimsan rih dawn lo a ni. Chuti ang chu kan dinhmun a nih avangin leilung dan hmang thiam apiang an changkangin hma an sawn chak a. Mihrinna lam behchhan dan nei tha leh lek kawh tha apiang khawtlang nuam leh ram nuam a lo ni thin a ni.

Social media pawh hi dan hnuaia awm a ni a. Mi tam tak tan chuan au chhuahna hmun awm chhun a nih a, kan ngaihdan kan puan chhuah ve duhte puan chhuahna awm chhun a nih avangin hnawl theih a ni lo. Kan au chhuah dan erawh chu hmasawn zel tur a ni. State kan nih aṭanga kum 40 chhung kha han thlir let ila; dan pawtfân thiam leh pehhel thiam kha mifinga kan ngaih chang a awm hial a ni lo’m ni? Khang hun lai aṭanga kan inkaihhruaina rah hi tunlai ṭhangthar zingah hian a lo lang ta a ni mai lo maw? Tual thihna te, rikrum thilah te leh kan khawsakhonaah hian dan huanga awm kan ni tih hriatreng hi kan zavaia ṭhat tlanna tur a ni. Chumi kawnga hma min hruaisaktu tur chu sawrkar leh sawrkar kutkete hi an ni.