CHAWIMAWINA NO

Mizote hi hnam ze mawi leh ṭha tak nei kan ni ṭhin a. Chanchin Ṭha kan la hriat hma hauh pawhin mahni aia midang ngaih pawimawhna thinlung nghet tak nei, ṭhiante tana nun thap ngam, ṭhenawmte nena thil insem ṭhin, tlawmngaihna nunin a kaihhruai kan ni a. ‘Chawimawina No’ kan pek leh kan mi ngaihsan zawng pawh midang tana inpe, mi huaisen, ‘pasalṭha’ ti a kan koh ngatte an ni ṭhin. Chutih lai chuan, khawvel ram hrang hrang nen kan intlawhpawh tawnna leh hmasawn nain a ken tel zel avang te in, ngaihdan danglam tak takte pawh a lo chhuak ve zel a. Kan ngaihsan zawng pawh lo inthlak chho ve zelin, kan ze ṭha leh mawi pawh tihboralin a awm chho mek a ni tih hi hai rual a ni lo.

Tunah hian ram dang tihdan kan entawnin kan zir nasa em em a. Zirna sang kan um a, hnathawh pawh kan uar ta viau. Chutih rual chuan, hnathawh tur hre lo, thil ṭangkai lem lo tih tur erawh hre em em si kan tam ta hle mai bawk. Khawvelin mahni (self) inngai pawimawh turin min zirtir a, hei hian kan nunah nghawng nasa tak a nei a. Eng emaw chenah mahni inngaih pawimawh thiam chu a ṭha a; amaherawhchu, midang zawng zawng mamawh hmaa mahni indahna a nasa telh telh erawh a fel lo hle. Hnam dangte zinga Mizote danglamna, kan chhuan ve em em ṭhin, ‘Tlawmngaihna’ pawhin kan ṭhalaite nunah hmun a chan tak meuh lohzia sawi a tam chho ta hle a ni.

Heng bakah hian, Mizoten hun leh ni pawimawh kan hman ṭhin te leh Kristian kan nih hnua hunpui kan hman ṭhin dan leh kan ngaih pawimawh dan te pawh a lo danglam chho zel a. Heng hunte hi sakhaw dang hun pawimawh ang thovin kan hmang liam satliah mai ni te pawhin a lang chho tawh a ni. Kum sawmhnih vel liam leh ta se, Kristiante tana hun ropui – Tumkau Ni, Lungngaih Zan/Venpui Zan, Good Friday leh Easter Sunday te hi kan ngaih pawimawh avanga chhinchhiahin, thlamuang leh langsar takin kan la hmang chho zel ang em? Nge khawvel a ngaihdan chi hrang hrang rawn piang chhuak zel karah hian, ram dang tih dan ang zelin, sakhaw dang, ram dang leh kan ṭhenawma midangte nena kan inkara buaina awm thei tur venthawnna avangin, heng ni leh hun te hi kan serh ṭha ngam tawh lovang? tih te pawh ngaihtuah tham a ni awm e.

Khawvela ram ropui tak tak te hi, ram leh hnam te zawk ten entawnin, an tihdan kan zir chho zel a. Kan entawn ramte an lo ropui a, an lo hausak nachhan chu an ram leilung hausak vangte leh an finna leh thiamna hmanga an thil siam chhuah vangte niin kan hre ṭhin. Chung ram ropui tak te zinga Mizoten kan ngaihsan leh kan entawn, an tihdan pawh kan zir nasat ber chu USA khu a ni awm e. Ram ropui leh thil tithei, ram hrang hrang pawhin an tlawn rawn a ni reng a. He ram ropui tak hian, July ni 30, 1956 khan, President Dwight D Eisenhower-a kaihhruaina hnuaiah, an ram innghahna thupui atan, “In God we trust" (Pathian kan rinchhan a ni) tih an lo hmang ṭan a. Pathian chu an rinchhan ber a nihzia huaisen taka tarlangin, an ram pawisa note-ah hial pawh he thu hi chhut lan a ni a, tun thleng hian an la chhunzawm zel a ni. Sakhua zawng zawng lenna ram a nih avangin sawiselna leh dodalna hrang hrang karah pawh, tun thleng hian he an 'motto' hi vawn nun a la ni rih a ni.

Khawvel ram zawng zawng thunun thei, Khawvel President tia an lo sawi ṭhin, President Of The United States (POTUS), dinhmun ropui leh thil tithei em em luah tur hian mi bik nih a ngai a. Amaherawhchu, he mawhphurhna sang em em hlen tur hian mi bik nihna ngawt a tawk lova, midangte fuihna leh ṭanpuina dawng thei nih a ṭul fo. Chuvangin, America President tam tak pawhin an ram hruai turin Pathianah rinna an nghat tih tarlangin, anmahni puitu tur Pathian mi hman Tharau mi, rawn bik an nei fo ṭhin. Billy Graham kha an rawn ṭhin zinga lar ber niin, ‘America Pastor’ tiin an sawi hial ṭhin a ni.

Billy Graham khan, kum tam tak chhung, America President hrang hrangte an thlarau nunah puihna leh fuihna (spiritual counsel) a pe ṭhin a. Kum 1950-a President Harry S.Truman nen an intawn aṭangin, a zawnin President sawm pahnih tan ṭhian ṭha tak a ni chho zel a. White House-ah vawi tam tak hun a hmang a, President lak luhna hunserh hmangtu a ni fo ṭhin. Khawvel ram dang hruaitu lu berte pawhin an ngaisang em em a, thlarau lama anmahni kaihruaitu ber a ni fo a ni. Kan tarlan tak, America ram innghahna thupui, "In God we trust" tih an hman ṭanna atana hming sign-tu, President Eisenhower nen phei chuan President a nih hma leh nih hnu thlengin an inzui a. A thlarau nuna harsatna kawngah ṭanpuitu a ni fo va, thlarau a inpawhna ṭha tak an neih bakah thichhawnga a damloh lai pawha a khuma ṭawngtaisaktu a ni. Billy Graham ang– Pathianin dinhmun ropui taka a dah, ram hruaitu liante pawhin an chak tawk lohna te an phawrh a, ṭawngṭaipui tura an sawm fo ṭhin, thuhriltu ropui danglam tak mai, hmingchhiatna emaw sawiselna lian tham tawk lova khawvel hun hmang liamtu hi America ram pawhin an la mamawh chhoh zel a rinawm.

Khawvel hmasawnna sang zelah ngaihdan hrang hrang a rawn piang chhuak chho zel a, zalen zawk a ngaihtuahna hmang(liberals) an rawn tam chho telh telh a. Mahni dikna chanvo ngaihtuah ngawr ngawr pawl te, sakhuana leh chi inkara buainate, neih inang inkawp leh inneih chungchangah te, mi tamtak tan chuan dik leh dik lo hriat hran har khawpin khawvel a ṭhang nasa ta em em a. America ram ngei pawh, an rinchhan ber ṭhin Lalpa ring mai tawh lova, mihringa an innghah zawk hun a thleng chho mek a. Billy Graham boral hnuah a fapa, Franklin Graham ko pawh a rit hle a ni. America ram tih dan ang apiang hi khawvel tihdan, pawmtlak leh entawntlaka ngaih a la ni cheu si a, keini Mizote pawhin kan entawn leh ngaihsan a ni lo thei lo va. Heng hun khirh tak lo thleng chho mek hi engtin nge kan lo hmachhawn ve tak ang? tih hi ngaihtuah tham a tling a ni.

Tunlai a ram lian tak tak ten an buaipui leh ngaihven em em apiangte hi kan ngaihven ve zel lo thei lova. Mahse heng kan rilru lo zau ve zelna te hian thutak aṭangin min hruai bo telh telh ang tih hi thil ven thawn ngai tak zinga mi a ni a, a la nih chhoh zel pawh a rinawm a ni. Chutih lai chuan, khawvel ram hrang hrangte nen kan inchenpawlh nasat tawhna leh hmasawnnain a ken tel avangte pawh a ni ang, ngaihdan danglam tak takte pawh a lo chhuah belh ve zel a. Chung karah chuan Mizo ze ṭha leh mawi neihsa te pawh tihboral in a awm mek tih hmuh theih a ni. Heng hun khirh tak kara danglam ngam tur chuan huaisen pawh a ngai tawh takzet a. Khawvel tihdan ang apiang zawm mai lova danglam ngam nun nei apiangte pawh kan ngaihsan zawk a pawimawh hle a ni.

Kum sanghnih chuang kalta a, Jerusalem pindan chungnung a, lei leh van Lal berin tlawm taka a hun tawp a hmanna hmun kha vawiin hian fang thar leh ila. Kan khawvel ṭhang chak tak leh chhe mek karah hian huaisen taka Isua zuitu, a zirtirna leh a thute nunpuitu kan ni tih kan puanzar ngam a ngai tawh a. Zirtir theih thinlung kan neih a pawimawh lehzual dawn a ni. Khawvela ram ropui berin, an ram din chhuahna turin Pathianah chauh rinna an nghat thei tih hriain, an thupui atan ‘In God we trust,’ tih an lo hmang a. Chu chu khawvel hriatah zam hauh lova an lo puan zar ang khan keini ram tereuhte pawh hian Pathian tel lovin ram siam ṭhatna leh hmasawnnna tak tak a awm thei lo tih kan hriat a hun hle a ni. Ngaihdan hrang hrang vanga, kan thiltihna leh sawinaah te, Pathian hming kan lam ngam loh hun a lo thlen ve hma hian, huaisen takin khawvel mithmuhah Pathianah chauh rinna kan nghat a ni tih hi kan puan zar ngam a ngai a ni.

Lungngaih Zan/Venpui Zan (Maundy Thursday-ah) hian kan aiawh a thi tura a inbuatsaih laia a hun hnuhnung a hman dan kha kan thinlungah lo thar leh se. Hotu ber khan inngaitlawmin a zirtirte ke a sil a, chutiang ang chuan lo intihsak ve ṭhin turin a chah anih kha. Lal Isua khan a nunin kan entawn tur min hnutchhiah a, aman min hmangaih anga midangte hmangaih ve tur leh inchawimawi tawn turin min zirtir a ni. Mihring tena kan chawimawi leh Pathianin a chawimawite erawh a danglam hle. Ani chuan, “Inngaihlu apiang an tlawm ang a; inngaitlawm chu chawimawiin an awm ang,” (Luka 14:11) a ti a. Khawvel ngaihdan leh pawmdan ṭawm mai lova Pathian avanga tlawm a, danglam ngamte chawimawiin an hnenah Chawimawina No kan hlan ngam hi a ṭul tawh takzet a ni.

- Dr Evelyn VL Hmangaihzuali