KAN RAM DAMNA LUNGPHUM - DIKNA, RINAWMNA LEH THIANGHLIMNA

Mihring nun hi rilru lam zir mi (Psychologist) te chuan tuifinriata vurtlang awm ang hi a ni an ti a. Chu mi awmzia chu a lang thei tlem te chauh hi tui chungah a lang a, a lang lo lamah a let tam tak a lian chu a inphum ru thung a. Chutiang deuh chuan kan mize ril zawk hi mi hmuh turin kan pho lang ṭha duh lo va, mi min hmuh pui leh hriatpui loh lamah chuan kan ngaihtuahna leh kan nihna laimu tak tak chu, tuifinriat a vur tlang lian tak lang si lo ang hian a inphum ru a. Titanic lawnglian pil thei lo hial tura ngaih vur tlang lian tak lang silo a sut avangin, vawiin ni thlenga chanchin lungchhiat thlak sawi nana kan la hman fo, chhiatna rapthlak mi tam tak nun chan phahna chhan a ni tih kan hre ṭheuh awm e. Chutiang bawk chuan, kan rilru chhunga kan ngaihtuahna leh kan awm dan te chu mi’n min hmuhpui lovin, min hriatpui lem lo kan tih rual hian, kan nihna dik tak lan chhuahna a ni lawi si.

Hripui avanga kan inkhar­khip lai a ni a, mahni inchhung dung aṭangin mahni phak ang tawk tawkin engkim kan buaipui a kan tih a ṭul lai a ni a. Rawngbawlna peng hrang hrangah ṭhenkhat tan chuan mahni tlin tawk anga in hman a bang chuang awm lo ve. A ṭul lo ber zinga mi ni mah ila vawikhat chu rawngbawlpuite nen tunlaia hman lar tak Zoom hmanga thu pawimawh sawi hona hun kan nei dawn a. Tunlai changkanna hmanga inhmukhawm tur ni mah ila, a lang chin tur chunglam zahawm taka inchei ṭha in ka hria a. Kamis leh kawrchung nen kan in thuam fel thlap tawh a, a lang chin chauh chu incheiin a lang lo lamah awmhmun thawmhnaw ka ha a. ṭan hun a thlen dawn minute tam pawh awm tawh lovah hian ka fapa hian ‘a pa chu i sawi angin i awm leh si lo va’ min rawn ti ta khauh mai a. Ka zak ang reng hle na chungin ka lawmna a sang mah in ka hria.

Bible-in dikna, rinawmna leh thianghlimna chungchang a sawi hi ka fate ka hrilh in ka zirtir ve fo ṭhin a. A sawi tu ber chuan ka sawi angin ka nunpui leh si lo lai tak kha ka fapa hian a rawn lam chhuak a ni. Ka fapa hnenah chuan lawmthu hrilh pah in, Pathianni kekawr ka neih zinga pakhat ka hak phah ta nghe nghe a ni.

A sawi lamah hian kan ram ṭang deuh zel a, a nunpui zawk hi a pawimawh leh kan mamawh lai tak a ni si hi; a buaithlak zo ta ṭhin a ni. Vawikhat chu khawtlang hruaitu lar tak pakhat hian, fapa damdawi rui ṭhin a nei ve hlauh mai a. Khawtlang hruaitu chhungkua in chu­tiang an han tuar chu an buai­puiin an mangan pui hle a ni. Theih tawp an chhuah hnu pawhin an fapa chuan ṭhat zai a rel hlei thei tlat lo mai chu an mangangin an Pastor inlengah an sawm ta ringawt mai a. An Pastor hnenah chuan pa ber chuan, an fapa an enkawl dan leh theih tawp an chhuah chunga awmzia a neih loh dan te, an fapa in dawt sawi a hrat zia leh a bum nasat ṭhinzia te a hrilh mawlh mawlh a. Chutia a fapa chanchin a sawi lai mek chuan phone a lo ri ral ral a, Pastor nen an inkawm buai lai anih avangin, nu ber hnenah phone chu lo chhang mai turin a han hrilh a. Nu berin phone a han lak chuan, inthlahrung tak hian an fapa in biak a duh thu a rawn hrilh a. Pa ber chuan hniak phawi miah lo hian an nu hnenah chuan, “A awm lo ti rawh” a han ti chhunzawm zat a. A fapa ruihhlo ngai dawt sawi hrat tia a chanchin a lo sawi mek khan, tu hnen aṭang in nge dawt sawi a chin em em chu a zir chhuah tak ang le?

Kan ṭawngkam hman lar tak pakhat ‘dawt var’ tih hi kan sawi chhan leh kan hmanna tlanglawn tak pakhat chu dawt pawivak lo nia kan hriat sawina a ni ber a. Hawihhawm leh mi rilru tihnat ai chuan dawt var sawi pawi ti lo tak hnam kan ni mai awm a sin maw le! Thu ziak pakhatah chuan, ‘thu dik ni lo (dawt) hi mi nuai khat in inang ṭhap in sawi pawh ni sela, dawt a la ni reng tho,’ tiin a inziak a, a dik ngawt mai. Dawt var kan sawi ṭhin hian dawt dum lianpui a hring a, a tawpah phei chuan kan thusawi chu a sawitu ngei pawhin kan awih zui a, keimahni chawpin kan inbum a lo ni reng ṭhin. A sawitu berin kan awih tawh miau avangin pawisak leh pawi tihna nei miah lo vin midang kan hlan chhawng zel a, chhungkua, khawtlang leh ram ang hialin kan tawrh phah ta ṭhin a ni tih hi ngaihtuah fe tham a tling ta.

Dikna, rinawmna leh thianghlimna hi kan ram ṭhenawm a ringlo tam tak te hian zuk nunpui thei tlat a! Keini ringtu (Kristian) inti ramah hian chutiang mi chu an awm lo a ni hauh lo va, mi ṭhahnem tak an awm ngei ang tih pawh sawi lo a leng a ni. Engvanga chutiang mi te chu langsar ta lo em em nge an nih mai aw? Kan rama dikna thupui a vuan tlat te, rinawmna hmachhuan tlat te, thianghlimna vawng tlat te hian Pathian rinchhana kan chet chhuahpui a hun tawh takzet. Kan ram hian kan sawi tak te mahni awmhmuna lo uṭawk tur vawn ngun hi a mamawh ber tawh lo. Huaisen taka nun chhuah puitu zawk a ni kan ram hian a mamawh tak ni. Kan ram Lalpa zawn chhuah ram kan tih fo hi a chhe vek chu a ni hauh lo va, nimahsela kan ram hian chhuanthar Pathian ṭih a mamawh tak zet tawh a ni.

Dikna, rinawmna leh thiang­hlimna nunpui lo hian dinhmun sang tak i chelh a ni mai thei, mahse heng thil pathum tel lo chuan chu dinhmun chu i luah reng thei ngai lo vang. Winston Churchill-a khan a lo hmu chiang hle a ni ang, “Dikna, rinawmna leh thianghlimna nen chuan thil dang a ngai lo, mahse heng thil pathum tel lo hi chuan thildang zawng zawng hian awmzia a nei lo” a lo ti daih tawh a ni. Kan ramah hian a tam zawkin an tih vanga thil dik lem lo pawh dika ngai lui tlat tu kan tam ta hle mai! Midang zawng zawngin thil dik lo an tih pawha mahnia dikna ṭan tlat ngam, eng hunah pawh, eng dinhmunah pawh rinawmna vawng nung tlat tu, rilru bawlhhlawh leh inbumna so san lai tak pawha thianghlimna vawng nung tlat tu te hi kan ram dam lehna tura Pathian mi ruat te nun dan tur chu a ni.

Mi tam zawk hi chuan kan hlawhtlin min duhsak lo va, chu aia nasa mah chuan hlawhchham ila min duh chang a awm fo awm e. Dikna, rinawmna leh thianghlimna vawng tlattu nunah chuan, ‘Mi fel rilru ṭhatna chuan anmahni a hruai ang’ (Thufingte 11:3) tih ang hian, chutiang hmelma an lo lan chang pawh chuan phaw angin a veng him ṭhin.

Kan ram hian mi rintlak a mamawh a, rinawmna vawng tlat tu chu kan hahdam pui a, an kuta theihna awm chu rin tlak a ni tih kan hriat avangin kan thlamuanpui ṭhin. Min hmutu an awm miah loh pawha dikna nunpui tlat tu te, a tam zawk tihdan zui mai lova rinawmna thlang zawk te, khawvel nawm sakna leh zauthauna laka inveng ṭha a thianghlimna thlauhthla duh ve miah lo te hian hringnun an ti mawi a, kan khawvel upa tawh tak pawh hi chenna tlakah an siam ṭhin a lo ni.

Heng thu kan sawi tak zawng zawng khaikhawmna leh hmawrbawkna chu Pa­thian ṭihna ah hian a lo in fawk khawm reng a. ‘Inngaih­tlawmna leh Lalpa ṭih man chu sum te, chawi­mawina te, nunna te a ni’ (Thufingte 22:4) tia Bible in min hrilh ang hian. Pathian ṭih tlat tu te nun chu, malsawmna kan chhiar theih sum leh pai hausakna in a umzui a, mihring pui te ngei pawhin chawimawi kan chak a, theihna a awm phawt chuan chawimawina nopui hlan pawh kan iai ngai lo. Tlanchhiat san awlsam zawka a lan chang pawhin harsatna hmachhawn a, nunna hial chan huamin harsatna su kiang turin an bei a, dikna, rinawmna leh thianghlimna nena nun hlut zia an hriat tlat avangin he damchhung rei lo teah hian, reilo te nawmna duh vanga dam chhung ṭahna chang thei a nih hre chungin huaisen takin he hring nun kawng hi an zawh tawh mai ṭhin a ni.

Kan ram damna lungphum hi sawi nghin rual loh a siam ṭha turin nang leh kei hian dikna, rinawmna leh thianghlimna te hi kan thlauh­thlak a thiang lo. Midang tihtur a dah mai lo vin, chhuanthar lo la awm leh zel tur ten kan ram neihchhun hi damna famkim changa an rawn hmuh theihna turin, theih tawk leh tlem nena hmalam pan a ke kan pen phawt chuan, kan ram hi Lalpa ṭihna nen kan tuam dam leh ngei ang.

- Lalnunsiama Khalthang