Guest writer
NexGen
RINGTUTE LEH HMASAWNNA TLUANTLING
Ringtute hi kan rinna laimu leh inghahna bul ber chu Bible a ni a. Bible kan chhiar chuan, a bung leh chang hmasa berah, “A tirin Pathianin lei leh van a siam a,” tih kan hmu (Genesis 1:1). Chu chu Pathian thilsiam hrang hrangin a zui a, a tawpah Pathianin a thilsiamte chu a en a, ṭha a tih hle thu kan hmu ta a ni (Genesis 1:31). Tin, chumi kal zelah chuan, Pathian chuan a thilsiamte enkawl hna (stewardship) thawk turin mihringte hi mawhpurhna min pek thu kan hmu bawk (Genesis 1:28-30) a ni.
Heng bakah hian, Pathianin a thilsiam dangte hmanga thil hrang hrang min zirtir leh kawhhmuh a tumna hi Bible chang tam takah hmuh tur a awm a. Entirna pahnih lek han tarlang ta ila.Luka 12:6-ah chuan chawngzawng hmangin Pathianin mihringte a ngaihhlutzia min kawhhmuh a. Sam 1: 3-ah chuan mi felte chu tui luang kianga thing phun, a hun têa rah ṭhin leh hnah pawh uai ngai lo angin, Pathian thilsiam dangte hmang vekin a tehkhin bawk.
LEILUNG HI PATHIAN TA A NI
Pa pakhat hian hun engemaw chen aṭanga a lo inkhawl vena hmangin, a thiam ang tawka ṭhain in a sa a. A in sak chu a thawh hah liau liau a nih avang leh, uluk taka a sak a nih avang chuan ṭha a ti hle a, a tan chuan a hlu hle a ni. Chu pa chu a hna avangin khaw danga awm a ngai hlauh mai a, a in sak chu midang a luahtir ta rih a. A in luahtute chuan chu in chu an ta emaw tiin an duh dan danin an lo tidanglamin, an lo tiṭawp ta em em a. Chu in neitupa chu a lo haw chuan a in sak lo danglam ta lutuk te, a fate pawhin an rochun theih turaa lo hisap, rim taka alo sak ve kha tihbawrhban leh, luah tlak loh khawpa chhia a lo ni ta chu a rilru ana hle a ni.
Sam 24:1-ah chuan leilung leh a chhunga thil awm zawng zawng hi Pathian ta a nih thu kan hmu a. Hei hian kan chenna leilung leh kan thil neih hrang hrangte, kan in leh lo kan tih ve te pawh hi kan ta tak tak a lo nih lohzia a tichiang a. A neitu tak tak chu Pathian niin, keini chu enkawltu tura a ruatte mai kan ni. Chu chu hre lovin mihringte hian kan duh danin kan tidanglam a, kan tichereu a, kan tu leh fate awm ve zelna tlak lovah kan la chhuah thuai ang tih a hlauhawm takzet a ni.
Mihringte leh Pathian thilsiam dangte hian inlaichinna thuk tak kan nei a. He inlaichinna hi, Kristianna aṭanga thlir chuan ‘enkawltu ṭha nihna’ (good stewardship) a ni a. Pathian kutchhuak leh thilsiam dangte hi mihringten mahni hmasial taka kan tihchhiat hian a Siamtu kan zah lo tihna a lo ni.
HMASAWNNA TLUANTLING (SUSTAINABLE DEVELOPMENT)
Pathianin a thilsiam zinga a anpuia a siam awm chhun mihringte hi finna min pek avangin, hmasawn duhna leh thiltihtheihna nasa tak kan nei a. Tunlai khawvelah phei chuanmihringte thilsiam hmang hian hmasawnna hi hmuh theih khawpin a zuanin a zuang a ni ber awm e. Amaherawhchu, he hmasawnna hian eng chen nge a daih dawn a, a lang lo lamah chhiatna thlentu a ni thei em tih hi ngaihtuah ṭul tak a ni. Hengte avang hian hmasawnna tluantling leh chhenfakawm (sustainable development) kalpui hi environment humhalh duh pawlte leh zir mite ngaihpawimawh a lo ni chho ta mek a ni.
Sustainable development-in a tum ber chu tun lai khawvela kan hmasawnna hian nakin zela kan tu leh fate chenna tur khawvel a tihchhiat loh nan hmasawnna kalpui thiam a ni.Sustainable development hrilhfiahna lar leh hman tam ber chu kum 1987-a Brundtland Report-in a hrilhfiahna hi a ni:
“Sustainable development chu tunlai thila kan mamawhte min phuhruksak thei tur hmasawnna, nakin zela kan tu leh fate’n an mamawh an la hmuh ve theihna tur daltu ni lo hi a ni.”
‘Sustainable development’ tih emaw, ‘sustainable’ tih thumal emaw hi tunlai khawvelah kan hmang uar chho hle a. Sumdawng tam tak pawhin an thilsiam hlutzawng tehna atan leh an inhralh theih phahna (marketing strategy) atan an thilsiam chhuahte chu a ‘sustainable’ thu an tarlang tel chawk a ni.
Sustainable development daltu lian ber chu kan duhamna hi a ni. Khawvel changkang chho zela ram hausate leh mi hausate duhamna vanga leilung a chhiat hian, a tuartu hmasa ber chu ram retheite leh mi retheite an ni ṭhin. Hmasawnna tluantling leh tlo kan kalpui hian, mi tlemte hausak vakna aiin mi zawng zawng tana hmasawnna tur leh, mi retheite tana himna kan ngaihtuah a pawimawh a. Chutianga kan tih chuan, Krista zirtirna kan nunpui a lo ni dawn a ni.
Bible chuan, “Tangka sum ngainat hi sual tinreng bul a ni,” (1 Timothea 6:10) tiin min zirtir a. Hei hian duhamna a kawk viau awm e.Tin, “... duhâmna chu milem biakna a ni si a,” (Kolossa 3:5) a lo ti bawk a. Kristian kan nihna hian thil neih tam lam aiin duh tawk thiamna leh tlawmna min zirtir tur a ni a. Hei hi hmasawnna dik leh hmasawnna tluantling kawng a lo ni a. Kan thlarau lam hmasawnna leh changkannahian, kan leilung leh a chhehvel kan enkawl danah rahṭha a chhuah tur a ni.
CHHUAN THAR TAN LEILUNG ṬHA
Ringtu tam zawk thlir dan tlanglawnah chuan, tuna kan chenna khawvel hi chu kan la chhuahsan mai tur a ni a. Kan thih huna vanrama kal tur kan nih avangin khawvel thil lungkham lutuk lo turinkan inzirtir fo a. Hei hi a dikin a pawimawh rualin, kan khawvel enkawl tura mawhphurhna (stewardship) Pathianin min pek kha kan hlamchhiah palh ang tih a hlauhawm a ni (Genesis 1:28-30).
Ringtute tana kan chhehvel (environment)-a Pathian thilsiam/leilung enkawl a ṭul nachhan chu, harsatna hrang hrangin min nawr chhuah vang ni lovin, a bul berah chuan Pathianin enkawl tura mawhphurhna min pek a ni tih kan hriat a pawimawh khawp mai. Kan chenna leilung enkawl a, kan tu leh fate, chhuan thar lo la awm zel turte tana chenna nuam leh ṭhaa lo buatsaih hi ringtute mawhphurhna a ni. Ṭhangthar lo la awm zel turte tana khawvel chhia leh chenna tlak loh kan hnutchhiah chuan an chanvo kan rahbehsak a ni dawn a ni.
Sam 145:4-ah chuan, “Chhuan khatin chhuan dang hnenah i thiltihte chu an fak chhawng zel anga; i thiltih ropui takte chu an hriattir ang,” tih kan hmu a. Hei hian chhuan lo la awm zel turte Pathianin a dah pawimawhzia te, a thil tih ropui takte chu hlan chhawng zel tura min tih thu a tarlang. Pathian thilsiamte hian a ropuina nasa takin an lantir ṭhin a.Duat taka kan enkawl a, kan ven him hian chhuan lo la awm zel tur, kan thlahte hnenah a Chanchin Ṭha kan hril pah dawn a lo ni.
Tun laia kan tu leh fate hi digital khawvelah an lo pian tawh avang hian, leilung leh thilsiam dangte enkawl pawimawhzia kan zirtir tam a ṭul hle a. Thing hring leh nungcha hrang hrang tamna hmuna hruai fo ṭhin te leh,an hlutziate kan zirtir tam a pawimawh chho hle mai. Hetianga kan tih fo loh chuan, kan chhehvela ram ngaw leh nungcha hlutzia te, mihringte tana an pawimawhzia leh, Pathianin duat taka kan enkawl tura a siam an ni tih an hrethiam lo anga, humhalh leh enkawl nachangan hre lo chho zel ang tih a hlauhawm hle a ni.
TLIPNA
Mizorama ringtute hian Chanchin Ṭha kan dawnna pawh kum 130 chuang lai a lo ni ve ta reng a. Hmasawnna kan kalpui ruala kan ram leh leilung danglam chho zelah hian,Mizo Kristian, ringtu intite hian kan ram leh leilung enkawl hi thlarau lam thil pawimawh tak a ni tih kan hriat chhoh zel a pawimawh hle awm e.
Tirhkoh Paula khan thlen chin aṭanga hmasawn zel turin ringtute min fuih a. Hei hian hmasawnna hi ringtu nunah a pawimawhzia a tarlang. Amaherawhchu, chu hmasawnna chu mahni hmasial taka kalpui a nih chuan a khing bai a, a tlo lovin a tluantling dawn loh mai bakah, Pathian duhzawng a nih a rinawm loh hle. Ringtute hi Pathianin a duhtaka a siam leilung hiṭha taka enkawl turin mawhphurhna pek kan ni a. Ṭhangthar lo la awm leh zel turte tan Pathianin ṭha ti taka a siam leilung hi chenna tlakah siamin, a chhunga thil awm zawng zawng hi duat takin i enkawl zel ang u.
- Dr. Lalruatsangi