AINAWNI

Zirsangzela Hnamte hla phuah 70 vel zet zingah hian ngaihnawm leh lungkuai em em mai, a zira zir tak tak tham eng emaw zat a awm a. A hlate hi a mawiin hla thu hman a thiam a ni satliah ngawt lo va, a hla phena thil awm ngaihnawm tak tak zir chhuah tur leh, chai zui fe tham hi eng emaw zat a awm a. Chung zinga hla pakhat, AINAWNI tih hla hi han sawi zau ta ila. He hla hi kum 1975, June ni 19-a a phuah a ni a. Hnahthiala a awm laia a phuah a ni.

Zirsangzela hi khuarel thil ngaisang­tu leh ngainatu a ni a. Chutih rualin, mihring nun hi a hmu chiangin a hre chiang em em bawk a. Khuarel thil leh mihring nun hi a kaikawp thiam em em a, chu chu a hla tam takah kan hmu a. Ainawni tih hla-ah pawh hian chutiang kawnga a themthiamna ril tak chu kan hmu thei a ni.

He hla hi duhthu samna hla a ni ber a. Tlangval phanchang ve lampang, college zirlai a nih tawh hnu-ah, tleirawl hmelṭha deuh mai a hmu a, chu tleirawl te chu a han en ṭhin a, a mitmeng, a biang-sum, a khabe leh a hmui sen no chek mai te chu a han thlir ṭhin a, ṭha hi a ti em em mai a. Mahse, chu tleirawl chu tleirawl chhuak hlim hlawt tak tak, inngaihzawnna leh nula leh tlangval kara hmangaihna ang chi la hre thiam hlek lo tur, rilru thianghlim em em mai hi a ni reuh a. Ani tlangval phanchang tawh lam chuan tih tak arpa tuihalin han chhai ta mai sela, chu tleirawl te chuan mak a tiin a lo hlau hial zawk pawh a ni maithei. Chu vangin, a tan chuan a chhaia han chhai chi niin a hre lo va, a duhawmna chuan a hneh em em mai bawk si.

Chutiang vel a han ngaihtuah vang vang chuan, an lenlai leh vanglai rual lo lutuk chu an inkar dangtu lianpui niin a hria a, chu tleirawl tê chhai rual vel leka naupang nih chu a châk ngawih ngawih a, a kum chu kum sawm vel zet han hlawi ṭhen phawk a, han tleirawl thar ve leh a chak em em a. Duhthusamin a van ruai ruai a ni ber mai. Chutianga lenlai rual lo vanga a mangan a, a rilru a van ruai ruai lai chuan, farṭuah leh vau lo vul rual bik te chu a thik rum rum tawh a, mawi deuh maiin heti hian a han chham chhuak a -

Lentu romei zing hnuaia

Thlir ni chhingmit thawi damtu

Ṭuah vau vul mawite u

Rual te'n vanglai tawng bik che u

a han ti a. Helaiah tak hian khuarel thil mawiin a ngaihtuahna a luah thukzia leh a ngaih hlutzia a lo lang a. Remchang em em maiin a hun tawn mek nena khaikhin pahin a han chham chhuak a. A hun tawn mek nena inhmeh em em si hian, khuarel thil mawi hi min hmuhtir a, a thiamna rilzia a tarlang chiang hle a ni.

Vau thla a lo ni a, chu hun nuam takah chuan farṭuah leh vaute chu mawi takin an lo vul chêk chûk a, chu thil mawizia sawi nan chuan 'chhingmit thawi damtu' a han ti a. Chutianga a ruala an han vul dun bik chu a'n thik fiam titih hial a. Helaia pangparte pawh thik ang hiala a lanna chhan hi eng dang mah ni lovin, hla a phuah thiam chung chuan em vang mai chauh a ni. A sawi tum leh a tar lan tum mawi leh chiang taka tar lan nan hmanrua a han dap vel a, a han zawng khawm a, hetiang hian a rawn chham chhuak ta mai a. Namai lo tak a ni.

A dinhmun kha a han ngaihtuah a, tleirawl tê mai, a chhaia chhai rual la ni ngang lo kha a ngaizawng a, a duh em em mai bawk si. Mahse, an hun kha a inthlau lulai deuh si a, an vul lai leh vanglai kha a inrual si lo va, a lungawi thei ngang lo va, a lo piang hma lutuk chu pawi a ti ngawih ngawih a, a tleirawl hmelṭha hmuh chu vul rualpui a châk a, mahse, tihngaihna a awm ngang si lo. Chutah chiah chuan, a ruala lo vul bik farṭuah leh vau dinhmun chu a awt a. Chutiang ngaihtuahna leh suangtuahna a neihna chhan chu a thikthu chhiat vang hrim hrim emaw, a rilru kawih vang emaw lam ni lovin, a pianpui hla phuah thiamna ril tak aṭanga lo luang chhuak a ni a. A mawi tih ngawt mai loh chu sawi ngaihna teh chiam a awm lo.

Ama dinhmun lam kha a han thlir ṭhin a, a chan chu chau hle hian a hria a, a piang hma lutuk chu pawi a ti ngawih ngawih a, a tleirawl hmelṭha hmuh chu han chhai ve chi rual niin a inhre si lo. Beidawng angreng takin tihian a han chham chhuak a:

Ka pian a hma lua kei zawng

Tleitir sakhmel ainawn par iang

Vullai ka vul ve lo ve - Ainawni.

Chutianga suangtuahna khawvela a chen lai chuan, duhthusam ramah a han cheng zui a. Chu tleirawl hmelṭha tak mai chhai tur chuan a hmel te pawh chu a duh khawp lo chho zel a. Palian hmelṭha buang theng thung nih ve te pawh a chak viau a ni maithei. Chuti a nih loh chuan chu tleirawl tan chuan tling tawkin a inhre lo va, tuna a nihna ang ngau ngau chuan, chu tleirawl hmelṭha zet mai han chhai phak turah a inngai lo ni ngeiin a lang. A hmel te chu lo ṭha thar sur sur mai sela a ti em em mai a ni. 

A hmaa kan sawi tawh ang khan, a duhthusam ber mai pakhatah chuan, a hun chu pawh tawi a duh a, a kum zat chu han hlawi ṭhen hlawk mai kha a chak a. Kum sawm tal chu han hlawi ṭhen thei sela chuan chu tleirawl hmelṭha tak mai pawh chu chhai ve thei mai dawnin a inhria a. Chutianga a duhthusamna chu heti hian a han chham chhuak a:

Tinkim dawnin ngai ve teh

Kum sawm tal chauh koh kir 

a rem lo maw?

Chutin chhai nang e, Ainawni.

Heti laia a duhthusam hi thil theih loh tawp a ni a, amah ngei pawhin a hai hauh lo ang tih a chiang reng. Amaherawh chu, hla phuah thiam leh thu ziak thiamte hian zalenna an nei zau em em a, sapṭawnga poetic licence an tih mai hi an hmang thiang a, an hmang thiang mai ni lovin, an hman thiam chuan an themthiamna pho lang chiangtu a ni fo ṭhin. Suangtuahna leh duhthusam ramah an cheng thiang a, sapṭawnga poetic imagery an tih mai, hla phuah thiamte suangtuahna khawvel hi a zau thei em em a, engkim a leng ti ila kan sawi sual tampui awm lo ve. Chu an suangtuahna leh an duhthusam lo luang chhuak chu hla mawi tak a lo chang ta mai ṭhin a. Tin, thu leh hlaa thil pawimawh tak, 'thil sawi uarna' sapṭawnga hyperbole an tih te thleng hian an hla thu chei mawitu leh an themthiamna pho langtu a ni thei a. 

He hla-ah pawh hian Zirsangzela Hnamte hian tleirawl hmelṭha tak mai a hmuh kha han chhai rual em niin a inhre si lo va, duhthusam leh suangtuahna khawvelah a cheng a, chu a suangtuahna leh a duhthusam rama thil duh dan chu uar takin a sawi chhuak a, 'tun ai hian kum 10 talin han naupang ila chuan he tleirawl duhawm tak mai hi ka han chhai ve mai tur a,' tiin duhthu a sam a, chu a duhthusam chu hla thu mawi takin a lo dah chhuak ta mai a ni. 

A hla thu kan en zel chuan, a chang tawp ber pawh hi Zirsangzela duhthusam leh a suangtuahna khawvel a la ni ber a. Ama dinhmun lam a han thlir a, mite anga hausa leh neinung a ni lo va, mite anga hmelṭha leh pianhmang nalh pawh a ni lo tih a inhre chiang em em a. Kawng tam takah mite a tluk lohzia a hre chiang hle a ni. Chu vang tak chuan a lu bur chu duhthusamin a khat ṭun a ni ber mai. Pianphung leh hmela mi chungchuang pawh ni bik lo, Ṭhasiama'n lasi a zawl vanga a vanneihna a chan te thlengin a ngaihtuah chhuak ni ngei tur a ni. 'Bei nge sei run dung' tiin, a tana vanneihna awm ve thei tur chu beiseina sang tak nena zawn zel mai a duh thu chu tihian a han chham chhuak a:

Ka neih sum leh sakhmel hi

Rual tin khum mah ni lo se

Bei nge sei run dung le

Zawng zel ta'ng ka tawng mahna

An sawi fam Ṭhasiam iangin

Zawlnu Khuavang-siali ngei kha

A rem mahna 

di ṭhiang a'n - Ainawni.

Mizo hla thu-ah hian nula hmelṭha sawina kan ngah hle a, chu'ng zingah pawh chuan mawi bik leh lungkuai bik eng emaw zat a awm bawk. Zirsangzela'n a tleirawl ngaihzawng koh nana 'Zawlnu Khuavang-siali' tih a han hmang hi a mawi danglai ngawt mai. Tunlai ṭawng takin, a tleirawl star em em mai chu lasi nula leh khuavangte zingah pawh a tuai tir leh a duhawm chungchuang bik, ngaihnobei leh thlir nin har fal bik angin min mitthlatir thei a. Mi dangin an hman lar loh leh an hman tlanglawn lem loh tak mai hetianga a han chhawp chhuak thiam te hian a thiamna thûkzia a tar lang chiang viauin a lang. 

Tlangval phanchang leh leng ṭul ve lam tawh, tleirawl tuai tir tê zûna uaite tan chuan he hla hi hla ngaihthlak nin hleih theih loh tur, suangtuahna leh duhthusam rama nuam veng venga chentir theitu, hla ṭha danglam bik leh ngainatawm danglam bik a ni reng tawhin a rinawm.