Written by
- Lalnunṭawma Fanai

Ka pu sorkar, i tihtur i hria, Nang mipui, i tihtur i hria



“132/133 KV Sub-Station kan tih mai hi, UD&PA hnuaia SIPIMU kaltlanga thawh a ni a, September ni 29, 2021 kha kan commission ṭan kum a ni a. Chuta ṭang chuan, vawiin thlengin, Aizawl khawpui chawmtu tui pump-na khawl zawng zawng atana power kan hmuhna hnar a ni chho ta a ni,” tiin ka bula ṭhu PHED a EE fel tak Pu Mapuia chuan phur takin min hrilh a, chu hmasawnna hmel thar avânga Aizawl mipuiin ṭha taka tui kan dawng ta leh kan lawm lai hmelte chu mitthlaah a lo lang a, chu thu chuan min tihlim a ni. Mahse, a rei lo! Lawmna leh lungngaihna a insual thuai a, chu Sub-Station kianga thingbuk hlim hnuaiah chuan, “Tui pump tur a awm a ngai, ṭhal lo thleng leh se, engtin nge ni ang?” tih a ni, chu chuan min ti lungngai a ni!

Hemi ni hi May ni 11, 2023 (Ningani) kha a ni. Ṭhal lai a ni a, Tlawng luiah tui a tlem zual hle avângin, PHE deptt a E-in-C Pu F. Liantluanga hoin kan tlan thla a, ṭhal laiin tui a tlem ṭhin tih chu tlang hriat ni mah se, thil awm dan a hmun ngeia zu hmuh chuan, neitu rilru aṭanga thlirin, a hmuhnawm lo ngei tak mai!

Kum 30 liamta kum 1988 kuma hawn Aizawl Water Supply Scheme (AWSS) Phase I-ah chuan, a kuang sir Serlui aṭanga tui lo haw tlem tê leh a chhak (AWSS) phase–II Weir aṭanga tui tlem azawng rawn pût chu a lo tlingkhawm a. Tui pump tur a awm tawh loh avângin a pump-na khawl pawh an lo chawlhtir vek a, tui duh khawp hmu zo lo Phase – I hmel hmuh chu hrehawm tak a ni! Kum 2013 April thla tawp lama Phase –II Weir an siam lai hian, ni khatah litre maktaduai 75 vel a la luang a, kumin 2023 hi kum 10-na chiah a ni a, ni khatah litre maktaduai 40 pawh a luang pha tawh lo! Hetiang hi ṭhal laia Aizawl mipui chawmtu Tlawng lui dinhmun a ni tawh.

Lunglei khawpui leh ṭhal laia Tlawng lui tui awm dan pawh a ngaihnawm ta bik lo hle. A tira an ruahman dan chuan, ni khatah litre maktaduai 9 pump chhuak thei tura ngaih a nih laiin, vawiinah chuan ni khatah litre maktaduai 2.5 vel chauh an pump thei ta! Hmun thuma ṭhena hmun khat pawh a tling lo tihna a ni. Champhai khawpui dinhmun pawh eng ruai a ni lo. A tira an design-ah chuan ni khatah litre maktaduai 2.8 pump theih turah ngaih a nih laiin, tunah chuan 50% pawh pump tur a awm tawh lo! May ni 10, 2023 a report-ah chuan, ni khatah darkar 17 pump theih tura ngaih a nih laiin, ni khatah darkar 9 pump tur a awm tawh lo! Heng hi kumin ṭhal laia Mizoram khawpui lian pathum chawmtu Tlawng lui dinhmun a ni.

Hetih rual hian, ruahtui tlâk danin a zir viau thung. Mahse, ruah tui a tlâk chhiat kumah chuan Phase – I & Phase – II hian Aizawl khawpui hi min chawm zo tawh lo chiang hle. Phase – I bik hian ni khata tui a pump theih hi litre maktaduai 10.8 a ni a. Tuiin a daih loh mai bâkah, pump tur a awm tawh loh avângin May ni 8, 2023 (Thawhṭanni) aṭang khan Phase – I khawl chu an lo chawl vek tawh! Mahse, kan thlaphan lutuk loh nan, Phase – I ah hian tui pump tur awm lo mah se, Phase – II khawl hian Phase – I a pump kep thung a, ni khata an tui pump zat hi a danglam rih chuang lo a, hei vang hian tunah Aizawl khawpuiin tui a dawng zel rih tihna a ni a, ṭhal a nasa zel a nih chuan, kan dinhmun tur a ṭha lo hle dawn tihna a ni a, Tlawng lui tui hi ICU-ah a awm ta mek tihna a ni ber!

Ṭhal a lo thlen avanga Phase - I a tui pump tur a awm tawh loh lai leh Phase - II-a mi kan rin mek lai hian, Aizawl khawpuiin tui harsatna kan tawh loh nan PHE Deptt chuan ngaihtuahna an seng a, chuta an hmalakna chu tuikhuah siam a ni.

Kum 2021 April ni 26 aṭanga April ni 30 thleng khan, Phase – II WEIR-ah tui luang liam tur a awm lo a. Hetiang a nih avâng hian, kum 2022-2023 khan, tui hnar lam, Phase – II aṭanga km 2 vela hlaah lung fun hmangin tui an khuap a, hei hi sorkar remtihpuina a ni. Tui luang chelh muanna tur a ni a, a hmingah ‘TUITHUHRUK’ an ti a, hetiang hi khawvel hmun dangah pawh an tihdan a ni a, a changkang hret thung. Kum 2022-ah pawh ṭangkai taka hman a lo ni tawh. Kumin May thla tir aṭang khan tuikhuah an sah hi Phase – II ah pump a ni a, a ṭangkai hle. Hetianga enchhinna angreng deuha tui khuah hi, a aia awmze nei leh ṭangkai zâwk leh ṭha zâwka siamte pawh sawi rik a ni a, sorkar ngaihdan a pawimawh hle dawn a ni.

Tlawng lui tui lak, kan tui in tur tibawlhhlawhtu mipuite pawh kan harh zel a ṭul. Aizawl khawpui hi faina kawngah leh Tlawng lui leh a fintu luitêa lut tur bawlhhlawh paih kawngah hmasawn kan la ngai viau. Kum 2019 khan Khatla ‘S Local Council te nen Tlawng fintu Vailui pawh kan lo zawh tawh a, ZONET-ah pawh kan tichhuak nghe nghe. A nuam chiam lo! “Keini kan awm tawh loh hnuah pawh heng ṭawih thei lote hi chuan khawvel hi an la nghak reng dawn a, heng bawlhhlawhte hi kan in tur tui tibawlhhlawhtu a ni a, mi tute pawhin kan ngaihtuahna kan sen taimak a ṭul a ni,” te kan ti a nih kha.

Tlawng lui tui pump-na tur khawl ṭha tak tak kan nei mek zel a, a tira kan sawi 132/133 KV Sub-Station bun a nih hnu hian, Tlawngah tui pump tur a awm a nih phawt chuan, electric current lamah harsatna kan nei tawh lo, chu hmasawnna chu thil lawmawm tak a ni. Aizawl khawpui chawmtu tur, ‘Augmentation of Water Supply & Construction of 37 Mld water Treatment Plan for Aizawl Phase –III’, (Kei pawhin hnathawh ṭan tirha ka lo zu tlawh tawh) hi peihin, tui pump tur awmin, Aizawl khawpui tuia min chawm zo hle tawh tura ruahman ni mah se, Tlawngah hian tui pump tur ber a awm si loh chuan, ‘Miin khawvel hi a pumin nei se, a nun chân si se, a tân eng nge sawt ang?’ tih ang mai a ni dawn. A tira lama kan tarlan, ṭhal khaw ro lai bika, kum 10 liamta leh vawiin dinhmun en hian, tui a intlem hleihzia kan hria a. Kum 10 dang lo thleng leh ta se, insawi ṭhaihnaah ngai lo ila, ṭhal khawro lai hian, Aizawl khawpui chhuahsanin, thingtlang lam tui tamna kan pan hial ang em tihte ka ngaihtuah ta rum rum mai! India President mual liamta APJ Abdul Kalam-a Save Water Vision 2070 te pawh kan hre chhuak leh ta mek e!

Tlawng lui kan sawi a, veitu pawh kan pung zel. Environmentalist, CYMA, PHE leh Media te thawhhona pawhin rah ṭha a chhuah mek. Heng thu kan sawi lai hian, hmaih thiang hauh lo chu Tlawng lui fintu, tui siam khawmtu luitê te hi eng vanga kang chat nge? An him em? Engtin nge kan humhalh zel dawn? Hei hi a hranpa hlaka sawi tham a ni a, engtia tih tur nge tih pawh in hriatsa vek a ni. Heng harsatna zawng zawng hi hmuh hmaih thiang a ni tawh lo. Vawiina kan environmentalist, mi ṭhahnemngaite au aw hi a dikzia a lang tulh tulh mek a nih hi.

Ka pu sorkar, i tihtur i hria, nang Mizo, i tihtur i hria, tuihna siam turin pen chhuak la, lui tui awmchhun duat rawh. Thing leh mau a chereu loh nan, eng kawng nge kan zawh dawn? A hmunah bawlhhlawh paih la, i in tur lui tui tibawlhhlawh tur khawpin a hmun loa bawlhhlawh paih sim turin fing la, mawl tawh suh! Hma erawh i sawn ta viau, kan lawm e. Tui tel loin ni khat a rei si. Thu mai a ni ta lo, chet a hun ta. Tunah, tunah ngei.

- Lalnunṭawma Fanai