Written by
- Rohminga Ralte

ZOFA I ṬHANHARH HUN CHUAN!

Aw Zofa i ṭhanharh hun chuan,
Kan ram kan hnam min phel darhtu.
Chi intihbingna hi sirah hnawlin
Zofa hnahthlak zawngte lungrualin,
Hmatiang sawn zai relin kan leng tawh ang.
- Daduhi

Kum 1997-a Manipura chi leh chi (Kuki leh Zomi) inkara buaina chhuak avang khan, hmar tlang dungah (Tipaimukh road) raltlan an rawn lut ṭeuh mai a. U leh nau kara hmel inhai avanga tharum thawhna thleng han hrehawm dan turzia hi! Kha buaina avanga rawn raltlan Pu Thangkhawmanga kha Manipur lamah an thawnlet leh dawn che fiamthu a an tih khan. “Min thawnlet leh ai chuan min talh mai r’u” tiin a chhang ṭhin.

Amah kha khang hun lai pawh khan putar kan tih ang kha a ni tawh a. Manipura let leh ai chuan Mizoram chhunga hrehawm taka thih mai zawk pawh a hreh lohzia, a thusawi aṭang khian a chiang viau awm e. Mahse, chung unau hmel inhai hunte chu a liam tawh a. Hriatreng tlak pawh a ni hek lo.

Ni e, he kan Mizoram chhung hi a ralmuangin, a nuam em em a. Chu chu a chhunga chengte pawn kan hre chiangin, politically phei chuan insawi theihna pawh a tling ṭhin. Mahse, he khawvelah hian thil pakhat chauh hi a famkim thei ngai lo. Rambuai hnua, ram ralmuang lutuka kan chen avang hian kan chhehvela kan unaute chenna ram chhung inrelbawl dan (politics) te hi kan ngaihven ngai lo a, mi nawlpui phei chuan hriat pawh kan hre lo hle a nih hi.

Chuvang chuan kan duh duhin social media lamah kan rak ta mai ṭhin chu a nia. Kan khin tawk tur leh min lo khing tawk tur an lo awm ve zel nen. Keimahni leh keimahni, chhul khat kual unaute chu thinrim eng phiara inhnial chang a tam phah ṭhin reng a ni.

Chutiangin, hnam hlawm khat ṭha taka kan awm­khawm avangin, Zo chi peng dang ṭawng te pawh hi Mizoram chhunga chengte hian thiam a lawi kan nei mang lo a. Keimahni zawk chu a thikthu chhia chhiaah kan ṭang zawk fo a. Kan ṭawng hman ang hmang ve lo leh a pai deuh te chu, pawm kan harsat tlat ṭhin. Hei hi a dik loa, a ṭha lo hle bawk.

Inpui nghaktu, upa ber chanchang zawkte hian naute hi kan dawm thiam lo ṭhin. Unau zinga upa ber chanchang hi chuan dawhtheihna nen, hriatthiam­na nen kan laka titau leh vui, inlakhran tum tlat an awm pawn kan unaute an nihzia hria a, huikhawm a, thlem lungawi hram hram hi kan tih tur a ni zawk dawn lo’m ni? 

Kum 1997-a Manipura kan unaute hmel inhai avanga buaina rapthlak ang kha a thleng nawn tawh lem lo a. Mahse, British ho vanga phel darha awm mek Zofate hian British ho policy ‘divide and rule’ kha vawiin thlengin kan la tuar ta zel zawng a nih hi. Zohnahthlakte min phel darh nuai avanga kan inngeih theih lohna ṭhin tam tak te hi dem tur kan zawng dawn a nih chuan, British ho ngei kha dem tur an ni ang. Chu lam chu mi tam zawkin kan chhut thleng leh pha tawh bawk si lo, inunauna siam ṭhat tum te tan pawh a buaithlak ta ṭhin a ni.

British rorelna avangin India ram chhungah Tripura, Manipur leh Assamah kan unau tam tak te an chen phah a. Myanmar leh Bangladesh lamah an chen a ngaih phah bawk a. Ṭhang zinga ek an sawi ang maiin British ho rorel dan tenawm tak kha vawiin thleng hian kan va tuar nasa em! Mahse, tun hnaiah kan Mizoram chhehvela Zofa unaute chennaah harsatna nasa tak a chhuakin, a thleng chho mawlh mawlh mai a. Manipur lama chi leh chi avanga buai ṭhin te pawn tanrualna hun duhawm an lo nei ta. Chunglam ruat a ni lo ang tih tunge sawi thei? A chhan chu kan pawm emaw pawm lo emaw Zo zawlneite leh Zofate hmakhua veitute hnam hma thlir thlen dik chho nan kawng hi a inhawng ṭan tlat si a ni.

Zohnahthlakte hian lal kan neih lai aṭangin ṭanrual kan thiam lo em em ṭhin a. Keimahni leh keimahni kan indo kur zut reng ringawt ṭhin. Chutiang a nih a hnu hmanah, hnam dangte tan chuan unau ṭangrual thiam lote do chu a nuam dawn lutuk. Tunah pawh Manipurah Meitei hoin hei hi an hriat vang a ni ngei ang, heti taka kan unaute an zuam a, an chunga an huaisar bik chhan hi. Mahse, tun thil thleng avang hian ṭanruala, inhlawmkhawm ṭhat pawimawhzia a rawn ti lang chiang chho ta a nih hi. Kan ṭanrual nan, kan in phuar ngheh lehzual nana thil lo thleng hi kan duh loh dan ber pawh a ni mai thei. Mahse, thil ṭha zawk chhuah nan, thil ṭha lo zawk a thlen a ngai ve fo. Khawdur nasa tak hi khaw thiang mawi takin a thlak ve ṭhin miau si.

Zohnahthlak zawng zawngte huapzo tur hming chungchangah te buai kan la tam, a awm lo hran lo e. A chhan chu kan chenna ramah Mizo tih ni lo hming kan put a ṭulna, an ram inrelbawlna aṭangin a ngai miau ṭhin si a. Chin, Kuki, Mizo tih te hi kan chenna ram avanga hming dang kan neih mai a ni. ‘ZO’ tih laiah hi chuan kan buai lem hlawm lo niin a lang a. Mahse, ZO hmaa ‘Mi’ a tel hian pawm erawh kan harsat tlat ṭhin niin a lang.

Mahse, nakin zelah chuan, ram dang, hnam dang ten min hriat dan hrang hrangte pawh hi kan tanrual nan, kan chak nan, min hlauh zawk nan kan thlak chhoh a la ngai dawn niin a lang a. Kan inṭawm tlan theih tur hmingah hian rilru zau tak, thinlung inhawng taka kan ngaihtuah tlan pawh a la ngai ang. Khawvel hian Zohnathlakte hi hming pakhatin min hriat hunah tun ai hian kan ropui bawk ang a, kan chak bawk ang a, min palzam mai mai ngam loh hun a la thleng ngei ang.

Chu hun chu ka nghakhlel e,
Lungrualtea
chhinlung chhuak
Hmatiang kan sawn
hun tur chu.
Zoram mai duhtawk lovin,
Khuavel kan la
chhing ngei ang,
Chu hun ngei chu thlen hlan ka nghahlel em.

- Daduhi


Mahse, kawng zawh tur erawh thui tak kan la nei tih hria ila. A chhan chu kan unaute ram hranah sawrkar hran hnuaiah, hnam hran karah a kuma kum tam fe lo inphum tawh te an ni a. Kan sakhua leh hnam chin dan (culture) inang mah se kan duh zawng leh hawiher leh khawsak duh dan te a inang vek thei dawn lo a. Chu tak chu kan inthlak chho emaw, kan inzir thar emaw a ngai dawn a ni. A nih loh chuan kan lungrualna, kan ṭanrualna tichhe thei tur hi keimahni chhung aṭang ngeiin a awm zel dawn. A pawimawh ber chu indawh tawnna leh inpawm tawnna a ni ang. Inhriatthiamna nena unau kan nihna kan kalpui zel loh chuan kan tum ram leh duhtusam ram hi kan thleng hlei thei dawn lo tih hria ila, tihmawh leh harsa tlat bik nih te hi ṭanrualna leh insuihkhawmna tichhe theitu a ni si a. Tunah hian Zofate ṭhanharh nan hun a inhawng mek zel a, kan than harh kim hunah chuan:

Zofa ramtina leng zawngte,
Kar lamtluang hla mah se,
Rilru hmun khat puin.
Kan thawh apiangah hnam dang khum tumin,
Zofa ti hmingṭha zelin pheilai i khai ang u.
- Daduhi


tiin kan infuih tlang dial dial thei tawh ang chu. Kan thlirna hi Mizoram chhung aṭanga thlirna a ni tih hria ila, kan thuziakah hian duh khawp loh lai a awm pawn, kan thlirna tlang hi kan inhriatsak dawn nia. Hei aia chipchiar hian sawi tur tam tak la awm mah se duhtawk phawt mai ang.

- Rohminga Ralte