Written by
- Lalrintluanga
IV Semester MA Political Science ICFAI University, Mizoram

HIV LEH MIZORAM


HIV (Human Immuno­deficiency Virus) hi Mizo­rama natna lar ber pakhat, kai tawh chuan tih dam theih loh natna a ni. A in kai chhawnna tam ber chu mipat hmeichhiatna (sex) leh ruihhlo (drugs) a ni. Mizo mipuite min run nasa a, kan fimkhur a ṭul hle a ni. Scientist te chuan 1930s vel khan West Africa-ah ram vak miten Chimpanzee an kahna aṭanga lo darh niin khawvel hmun tinah alo darh ta a ni an ti. Kum 1990 kum khan Mizoramah HIV hrik hmasa ber hmuhchhuah a ni.

HIV hian khawtlang, chhungkaw chenhona, nitin hnathawh ei leh bar zawnna kawngahte nghawng a nei nasa a, nghawng a neih hrang hrang han tarlang ta ila. A hmasa berah chuan nupui pasal neihna kawngah hian nghawng lian tak a nei thei a, in hlauhna tam tak a awm thei a, nupui pasal a insiam loh phah tam tak an awm bawk niin a lang.

HIV veite enkawl nan hian sawrkar pawisa, hun leh ṭha a kal ral tam em em a, India ramah Mizoram hi HIV kai tamna ber ram a ni tih kan hre ṭheuh awm e. Kum tinin kai kan tlem ahnekin kan pun belh zel avangin kan ram dinhmun a ngaihtuahawm a, ngaihṭhat chi a nih lohzia kan hriat a ṭha hle a ni.

Nitin hnathawh ei leh bar zawnna kawngah te HIV kai tam zawkten inthlahrunna tam tak an nei thei a, chhungkuaah ei leh bar zawnna kawngah, kut hnawthawh a ni emaw, sawrkawr hnathawhna leh kawng hrang hrangah nghawng lian tak a nei thei a ni. HIV hlauhawmzia te, tih dam theih loh a nihzia te la hre chiang lo tam tak an awm niin a hriat a, HIV kai hlauh lohna an neih leh an hriat chian tawk loh avanga fimkhur nachang hriat tawk loh avang te pawn HIV hi a pun phah ve thei awm e.

Sawi hmaih theih loh pakhat chu zu hi a ni. Zu in avang hian mipat hmeichhiatna hman pawi tih lohna a thlen nasa em em a, Mizote a hmei a pa in zu kan duh tlang hle niin a lang a, chuvang chuan HIV natna vei an tam phah thei bawk awm e. Zu leh a kaihhnawihah kan insum a pawimawh hle niin a lang.

HIV sanna State nih chuan sawrkar a nghawng lo thei lo a, ram retheihna leh chhungkaw tlakchhiatna hial pawh a thlen thei tih kan hriat a ṭha awm e.

HIV hian taksa hriselna chiah a nghawng lo tih kan hriat a pawimawh hle a, taksa, rilru thlenga a nghawng avangin ni tin a thiltih ṭhuanawp te, hnathawh tur ang thawh theih lohna leh tunlai Mizote kan hmelhriat lar tak depression thlengin a thlen thei bawk a ni.

Ram dang (Foreign) aṭanga khualzin hipna thleng hian HIV hian nghawng a nei thei tih kan hriat a pawimawh hle awm e. Khualzinte tan HIV kai tamna rama zin chu a chakawm loh mai awm e, khualzin aṭanga sum kan hmuh tur tam tak pawh kan hmuh theih loh phah niin a hriat a ni.
HIV hian chhungkua, ṭhianho, pawl hrang hrangah te inthliar hranna tam tak a thlen thei a, a zawng zawngah chuan a ni vek lo thei bawk a, mahse inthliar hranna chu a awm tih kan hre thei awm e, ni tin nun dan a nghawng nasa hle.

Mizoram sawrkar hian HIV pung tur venna kawngah hma a lak nasat zia kan hre tlang awm e. Mizoram State AIDS Control Society hmangin HIV kai te enkawl leh a kai lo zawk te nasa taka ven hna an thawk a, hmun hrangah hrangah media hmangte, awareness campaign te, neiin a kaite inenkawl dante kimchang taka inhrilh hriattir ṭhin a ni a, la kai lo zawkte inven fimkhur a ṭulziate hrilhtir a ni ṭhin bawk. HIV ACT 2017 hial pawh siam a lo ni tawh a ni tih kan hriat a ṭha awm e, School-ah te, College, Universirty leh hmun hrang hrangah MSACS hian awareness an nei ṭhin bawk a ni. Red Ribbon Club te pawh hian HIV dona kawngah hma an la nasa em em bawk a, blood donation camp te siamin, inelna hrang hrang, quiz, debate, slogan writing, painting, eassay writing, video making etc., hmang tein hmalakna an kalpui bawk a ni.

HIV hian khawpui chhung chauh a nghawng lo a, thingtlangah pawh hian drugs leh sex hi a hluar em em a. MSACS data aṭanga thlirin kum 2015 aṭanga pung nasa leh sang anga ngaih theih a ni a, kum tinin a let hnih ang hial a pung niin a lang. Drugs man tlawm ta lutuk te, sex kan thlahdah lutuk te hian HIV a tipung nasa hle a, sex lama hei aia ṭha zawka hma lak theih dan Sawrkar hian hria se a duhawm hle bawk a ni.

A tawp berah chuan Mizoram hi India rama HIV kai tamna ber kan nih hi theihnghilh loin hre thar ṭhin ila, MSACS data thlirin mihring za zelah pahnih kai ang kan ni a, Mizorama mihring awm zat ngaihtuah chuan HIV kai kan tamzia hriatin a zahthlak hle a, Kristian ram kan nih hre reng ila, kan Kristianna hian mipat hmeichhiatnaa inthlahdah leh ruihhlo duh lohnaah te min hruai thar thei se a duhawm hle bawk. Kawng sira kan banner tar ṭhin ‘HIV laka I lo him zawk nan condom hmang rawh’ tih hi zahah la ila, kan banner tar hi thlak a hun hle tawh a, nupui pasal neih hma chu mipat hmeichhiatna hmang lo ila, a hun taka hman loh chu Pathian pawi sawina a ni tih hre reng bawk ila, kai tawh chuan tihdam theih a nih tawh loh avangin fimkhur tlan a ṭul hle a ni. Tun ang renga HIV kai kan pun chuan kan hnam naupanna te, kan ram hrasatna te avangin harsatna lian zawk a thlen theih avangin mahni ṭheuh hian kan do thei a ni tih hriain ṭan la thar teh ang u.

Sap thufingin “Tihdam aiin invena ṭha zawk” a lo tih kha hre reng ila, mipat hmeichhiatnaa kan insum thei lo a nih pawhin Condom hmang zel ila, engkimah Pathian ṭihna nen, nun uluk takin kan ram hi HIV awm lohnaah kan siam thei tih hre reng chungin HIV I do ang u.

- Lalrintluanga, IV Semester
MA Political Science
ICFAI University, Mizoram