HRIPUI LEN HNUA ZIRNA LEH ZIRLAI NAUPANGTE ZIRNA DINHMUN
Kum 2020 ah Covid19 hripui len avangin India ram pumah sikul zawng zawng khar a ni a. United Nations report-in a tarlan danin, Covid-19 hri leng hian zirna kalphung tibuaitu lian ber a ni a, ram 190 chuangah leh khawvel hmun hrang hrangah zirlai vaibelchhe 1.6 vel a nghawng a ni. Hetih hunlai hian Mizoram zirna in te pawh khar vek niin, primary zirna in zawng zawng te pawh khar vek a ni tih kan hmu tlang awm e.
Hetih lai hian Zorama zirna in hrang hrangte chuan naupangten an zirlaiah an hnufual loh nan tiin kawng hrang hrang dapin zirna kalpui dan an zawng a. Private sikul ṭhenkhatte chuan application hrang hrang - whatsapp, google classroom, hangout emaw zoom tein online class kalpuii naupangte zirtir mawp mawp an ni a, sorkar sikul tam tak pawh online-a kal tumin bei mah se kawng tam takah, abikin zo khaw lamah harsatna an tawk a. April leh May, 2020-a Samagra Shiksha in survey report a tihchhuahah phei chuan 50.33% sorkar primary sikul-a lut naupangte chuan lekha zirna tur hmanrua an nei lo tih an hmu chhuak a ni.
Kum hnih dawn zirna in khar a nih avangin sorkar emaw, private sikul-a lut reng reng Mizoram naupangte, abikin primary sikula kaiten a bulṭhut hre chiang loa sikul an kai ṭan leh hi an ngaihtuahawmin an veiawm hle a. He an zirlai hloh (learning loss) hi Zorama kan fate tan hian a hnawhkhah (bridge) dan kan ngaihtuah a, rilru sena hmalak vat a ṭul a ni.
Annual Status of Education Report (ASER) 2022 leh Mizorama kan naupangte dinhmun
India rama zirchianna (citizen-led rural survey) lian ber, primary education dinhmun tarlanna rintlak ber conduct tu, Pratham Education Foundation chuan ram pum huapa inkharkhip kan tawh hnuah ASER 2022 chu kum 4 hnuah, a takin field-ah thawk leh theiin, Mizoramah district 8-ah survey hi lak a ni a. He survey-ah hian naupang kum 5-16 te chu zirchianna neihpuiin chhiarkawp (basic arithmentic) leh lehkha chhiar (reading) te tihtir an ni a, chumi piahah chuan sapṭawnga an thil zirte an hrethiam nge hrethiam lo tihte pawh test an ni.
He zirchianna lak zinga langsar leh pawimawh ta ber chu, Mizoramah sorkar sikula lut naupang pawl V ten pawl II level text chhiar thiam hi an tlahniam a, kum 2018 ah hmalam panin naupang 58.6% in an chhiar thiam, kum 2022-ah chuan 46.4% ah tlahniamin, lekha chhiar thei an tlahniam tihna a ni.
Chutiang bawkin Mizoramah chuan sorkar sikul naupang pawl III zirlai zinga Mathematics-a paih (subtraction) tal ti thei hi 2018 ah 57.4% an nih laiin kum 2022 ah chuan 35.3% ah an tlahniam a, zirlai naupang pawl V phei chu sem (division) ti thei hi kum 2018 ah 35.8% a nih laiin kum 2022 ah 14.8% ah an tlahniam dawrh mai a ni.
Heng data hian chiang taka a tarlan tak chu, covid hri len chhung khan zokhuaa kan fate sikula kal, sorkar sikula kalte hian he hri leng avang hian an zirlaiah an tuar hle tih a hriat a. Kum lo kal zel tura kan ram nghahfak, kan Zoram la luahkhattu tur naupangte zirlai hi kan hlamchhiah chuan ramin kan la tuar ngei ngei dawn tih a chiang a ni.
The Free Press Journal chuan April 6 khan article chhuahin, a title-ah “Mizoram khawpui leh thingtlang hmun hrang hrangah uniform inangkhata hak a nih chuan, zirlaite chu an dinhmun thliar lovin intluktlanna a awm dawn a ni,” tiin headline a siam a. Zirlaite thuamhnaw avanga intluktlan lohna chungchang aia pawimawh zawk –zirna quality-a intluktlan lohna hi nu leh pa, sorkar leh zirtirtute hian kan ngaihven a, awmze nei taka hmalakpui theih a ṭul takzet a ni. Tunlai khawvelah chuan naupangte chhungkaw khawsak dinhmunin eng ang school-ah nge an kal tih a hril thui hle a, sorkar primary school-ah sum sen a tlem zawk chuan naupang rethei zawkte chu an kal ngei a ngai si a, heng naupang rethei ber berte hian an tuar nasa ber dawn tihna a nih chu.
Covid hri len hnua Zorama zirna lama hmalakna
India sorkar laipuiin a ngaih pawimawh em em NIPUN Bharat Scheme hnuaiah naupangte zirna bulṭhut ngaih pawimawha hmalakna ‘National Mission on Foundational Literacy and Numeracy’ chu tichhuakin India ram puma naupang pawl khat zirlaite aṭanga zirna bulṭhut hneh taka an thiam theih nan hmalakna a chhawp chhuak a. Hetih lai hian Mizoramah kum tam tak zirna kawnga training leh research lo bei tawh ṭhin - SCERT chuan Zorama kan sorkar sikul kai naupangte tan ‘Zirna Kailawn’ a tichhuak ve nghal a, he hmalakna hian a tum ber tur chu pawl 1 lut zawng zawngte chu sikul an luh ṭan tirh atana buatsaihna (preparation programme) siamin – thla thum chhung chu infiamna ang (play- based) in kalpui tum a ni a, ni khatah darkar li zel he hun hi an hmang dawn an ti a ni.
ASER 2022 report in a hmuh dan chuan sorkar primary school te zingah 61.9% in sorkar aṭanga Official Foundational Literacy and Numeracy activities te chu an sikul naupangte hnena zirtir tur chungchangah thudawn an dawng a, tin, 69.5% sorkar sikul aṭangin zirtirtu pakhat tal train an ni bawk tih; ASER 2022 report hian a tarlang bawk a ni. Hei hian chiang taka a tihlan chu, kan education department te pawh hian hma nasa takin an la tih a tichiang a. Hetiang hmalakna hi dik tak leh a nihdan tur ang thlapa zirtirtuten an kalpui a nih chuan hmasawnna rah tam tak a chhuah a beiseiawm a, amaherawhchu covid hri len laia naupangte zirna hloh (learning loss) erawh hmuh letin a la awm hrih dawn chuang lo a ni.
Tun hnaia survey hrang hrang lak (a thar ber chu ASER 2022) en chuan, Mizoramah kum 2006 aṭanga 2014 inkar hian kum 6 leh 14 inkar naupang sorkar sikula kai zat hi zawi muangin a tlahniam a. Kum 2014 ah 59.3% niin, tlemin kum 2018 khan a ṭhang hret a. Amaherawhchu, kum 2018 ah 72.4% a nih laiin kum 2022 ah chuan 64.7% ah a tla tih kan hmu thei a. Hetiang boruak hi a la awm zel a, pawisa pe thei mipuiten chhan hrang hrang avanga sorkar sikul an chhuahsan chuan sorkar primary school-a naupang kalte hian zirna ṭha dawng loin hlamchhiah an ni zel dawn a, hei hi kan education sector a lu berten beng sika ngaihtuah a, public schools te kaihthawh dan hi kan ngaihtuah a ngai a ni.
Sorkar sikulah hian zirtirtu trained thlap chauh lak an ni ṭhin a, hlawh tam tak neiin an thawk a, zirlaite tan fee tlem te chawiin zirna hmuh theih a ni. Chutih laiin private school ah chuan zirtirtu trained kher lohten an zirtir a, a chang phei chuan zirtirtu an inthlak zut a, zirlaiten fee sang tak tak an pek a ngai bawk ṭhin. Chuti chung chunga sorkar school aia private school kan umna chhan hi sorkar school aiin private school ah zirtirna an dawng ṭha zawk tihna a ni em? Ni ta se eng nge a chhan ni ang? Trained teacher te hian an training-naa an zirte hi hmang ṭangkaiin, curriculum in a tum ang tak hi naupangte zirchhuahpui thei ta se, Mizoram leh hnam tan lungphum pawimawh tak an phum tihna a ni dawn a ni. Sorkar sikul zirtirtu emaw, private sikul zirtirtu pawh ni se, kan ram hma lam hun hi kan naupang enkawl mekteah hian a innghat tih hriaa kan mawhphurhna kan ngaih pawimawh lehzual hi a ṭul takzet a ni. Chutiang mi zirtirtute chu ‘ram leh hnam ka hmangaih’ tiin silai kengin ram mu lo mah se, an hnena lo kal Mizo naupangte ram tana chhenfakawm ni tura an chher chhuah phawt chuan, Mizoram leh hnam tan mi hlu tak an ni ngei ang.
Keini Mizo khawtlang leh sorkarte kan ṭanrual a ngai a. Hripuiin kan zirlaite zirnaa inthlauhna a siam chu khai rual dan ngaihtuah a, school-a naupangte’n an zirlai hloh chu an hmuh let leh ngei theih nan ruahmanna duan kawngah a ṭul anga hma kan lak a ngai. Tin, Mizoram pumpuia naupangte zirna enkawltu leh research lama luhchilh mi thiam rual, sorkar hotute leh zirtirtu, private leh sorkar sikula thawk zawng zawngte leh nu leh pate hi kan harh a ngai a. Kan ram zirna kalhmang hi kan bawhzuiin kan umzui zel dawn a, Mizoram luah khat tur Mizo naupang mi thiam rual chherchhuah hi keini kutah a awm tih hriain, kan theihtawpa ṭangrualin hma kan lak tlan a hun ta e. Nang eng nge I tih theih ve le?
“I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.”
- Patrina Fanai