Written by
- Dr. Mahminga Sailo
Waggin’ Tails, Bawngkawn
Aw Chite lui!
Zawlkhaw sira luang del del
Mumang ram pawha kan man phak ngai loh, Pu Rokunga zara suangtuahna khawvela cheng chunga kan ral hriat em em si : Chite Lui hi, Zofate khawpui a awm chhung chuan kan tana lui pawimawh leh rilrua cham reng a ni kumkhua awm e. Aizawla piang leh seilian, Chite Lui hnaiha khawsa tam zawk tan phei chuan nun hlimawm leh ngaihawm hman tawhna niin, panlai nun tihlutu leh ngaih tizualtu a ni ngei awm e.
Keini akar thingtlang pilril taka pianga seilian, kawngpuiin a pawh miah loh vanga lirthei awm chhun pawh belval leh thlangra nawr lirh chawp ngaihna khua, Thehlep aṭang pawn Chite Lui chawi hla erawh kan thiam bel ve viau. MHIP Day lawma awm ni kham changin nuho parlam emaw cheraw kan rema Chite lui hla an sak ṭhin aṭangin a lui nihphung, Zawlkhawpui hmar lama hnar neia chhim lam pana luang del del a nih thu te, ṭhál khaw lum em em lai pawha sava chi tinte tualchaina hmun ralmuang, lanu val rualten sangha chi tinreng mana an inchhaina hmun hlimawm a nih bakah, a kam velah thing leh mau an ding hring khup a ni tih te chu hriaa mitthlain chungin kan sa dal dal ṭhin.
Mahse tunah zawng hla thua kan hriat leh kan mitthla ṭhin nen erawh a inpersan ta hle si. Changkanna hian rah ṭha tam tak chhuah ṭhin mah se, changkanna changtu mihringte bawk hian kan hman thiam loh chuan, a tuartu bawk kan ni leh ṭhin. A pawi asin.
Smart city leh van ek khum!
Pa pakhat mawlmang takin van ek khum a tum aleiah amah a inek khum thu kan hriat khan mawl kan ti ṭhin asin le. Nia, mawl tak a ni. Mahse, Chite lui hnar hualtu Zawlkhawpuia cheng ṭhenkhat (kan vai chuan kan ni hauh lo) fimkhur loh leh chet ṭawp vang hian Chite lui fai leh thianghlimna tur atan hian van ek khum tum ang lek hian kan khawsain, zawlkhawpui mawitu Chite lui hi kan hnawmhnawk tinrengin kan sawisa a ni ber lo’m niṭ Khawpui changkang leh thianghlima cheng tur chuan chu khawpuia chengte ngei kan ‘smart’ a ṭul si.
Kum hnih emaw kal ta vela Aizawl DC (vai tlangval lehnghal) hmalaknaa ‘Save Chite Lui’ kalpui a nih aṭanga vawiin thlenga kan dinhmun erawh hmasawnna a awm tam lem lo viau. Pawl leh kohhran ṭhahnemngaite'n Chite lui thenfai hnatlang nei ṭhin bawk mah se, hnawmhnawk kan paih zel si a. Awmzia a awm thui lem lo! Social media leh chanchinthara Chite lui kam thenfai a nih thu kan hmuh leh kan chhiar zauh zauh bak lo chu.
Jakkur dil chhanchhuah thu
Ram changkang zawka dil hmingthang leh mawi tak tak chanchin hriaa sawi thei an tam viau ka rin rualin mita ka hmuh ve ngei erawh sawi loh atan ka ui ve tho. Jakkur dil hi Bangalore khawpui hmarchhak lama awm niin dil hmingthang a ni ngai lova, a tawpin a vela chengte thli zawng zawng leh bawlhhlawh thehthangna dum lianpui a ni ringawt mai. Kum 2010 atang khan ka hnathawhna kawnga awm a nih vangin lirtheiin ka tlanpel ni tin fo va, vai ram khawpui tam zawka dil leh lui enkawl loh ang tho vin tui ber pawh hmuh hleih theih loh khawpa hnawmhnawk leh hnimin a bawh ṭhin a ni.
Kum 2012 khan BDA chuan Jakkur dil thenfaina atan Cheng vaibelchhe 13 teh meuh seng mah se, enkawl chhunzawm tak tak a ni lem lo va. Dil kianga chengten hnawmhnawk paih an bansan chuang lo; chutihrualin mi ṭhahnemngaiten dil hual velah thing te phunin chawlhbukte an siam ve ṭan a.
Kum 2014-ah dil enkawltu tura mi inpete (Jala Poshan Trust), BBMP nena thawkho tura ruatin, heng mite hian Jakkur dil chhanchhuahna hna, a taka thawk ṭanin, a bul vela cheng leh ni tina hmutute tana hmuhnawm - Bangalore khawpuia lamthiam leh zaithiam hmingthangte sawmin, Jakkur leh a vel vawn thianghlim pawimawhziate ziritirna pein theihtawp an chhuah a. Zawi zawiin dil vela sangha mantute, ran rual enkawltute leh he dil tuia insu thinte pawh sawmin an hmalaknaah an telh ve zel a. Sorkar hmalakna ringawta innghat lovin an theih leh phak tawh ṭheuha thawkhovin tunah chuan dil mawi leh nuam tak a lo ni ta. Tichuan National Water Mission hnuaia hmalakna kawng khat ‘Promotion of citizen and state action for water conservation, augmentation, and preservation’ a kalpui bikah lawmman an dawng ta hial reng a ni.
Tin, Jakkur dil chungchanga sawi hmaih hauh loh tur chu, dila sangha mantute pawimawhzia hi a ni. An sangha manna dil tui a thianghlim chhung chuan sangha hrisel man tur an pung a ni mai a. Tui chhia emaw hnawmhnawk paih avanga an sangha man tur an thih mai ai chuan dil thianghlim an neih hlutzia an hre chiang hle a, theihtawp chhuahin an humhalh phah niin an sawi.
Chhanchhuah ngai - Chite lui
Aizawl khawpuiah ni tin, kum tinin mihring kan pung zel a, fai leh thianghlimna kawngah sorkar, pawl leh mimal ṭhahnemngaite'n hma la ṭhin mah se, hmalakna awmze nei zawk kan neih phawt loh chuan mi thahnemngai ten Chite lui hi thianfai thin mah se, Chite lui fintu kawr tin aṭanga hnawmhnawk a luan luh chhunzawm reng chuan eng tikah mah kan inthianfai seng dawn chuang lo.
Chuvangin veng tin hian dan khauh tak siama vil chhunzawmin, AMC bawlhhlawh paih lirtheiah chauh lo chuan bawlhhlawh paih loh tawp tura hmalak a ngai a. Covid-19 hripui vanga hmai tuam lo pawisa kan chawitir hmak hmak karah pawh dan bawhchhe duh an awm zel avangin bawlhhlawh paih kawnga fimkhur turin veng tin Local council, AMC leh mawhphurtu sorkarte ṭangrual se la. Kohhran, sikul leh chhungkuaah, chenna leh avel vawn fai leh thianghlim chungchang inzirtirin ṭan la bawk ang u. Tuna Chite lui chhanchhuah kan tum ang hi chuan awmzia a nei tak tak dawn lo.
Chite lui fai ta se...
A nuam titu ber ber chu keini Aizawla cheng tho te kan ni. Kawngpui zau fahran lo, lirthei tlan ve chhen vanga kawng sir pan reng ngaia insawizawi (walk) ai chuan; lirtheiin a tihbuai loh, hmun fianrial, thing leh pangparin a hual kara taksa sawi zawi chu a nuam fe ang a. Chutiang ni thei tur chuan Chite lui leh a kam vel hi hman tangkai theih a ni ngei ang. A hlawhtlinna tur leh a tak ram min thlenpui tur erawh chuan a tak taka buaipuitu leh enkawltu, sorkar nena thawkho kan mamawh.
Pangngai taka hna thawh a nih chuan, Chite lui kam hual khuan a ṭulna laiah lei dawhin, mihring kalna tur remchangte siamin, hmun awl ṭha apiangah sava tlan chi thing leh par chawi chi thing hrang hrang awmze nei taka phun ni ta bawk se. Chite lui hual veng tam tak hian zingkar leh tlainema taksa sawizawina hmun leh hunawl hnawhkhahna hmun atan kan duhin kan pan fo ngei ang. Chutichuan Chite lui hming chawia hla kan sak ṭhin pawh phur takin kan sa ho thei ang a. Zawlkhawpui hmel lan mawina ber pakhat lui thianghlim leh pan chakawm a ni ngei ang.
Aizawl khawpui a fai phawt chuan, Chite lui pawh a fai ang. Hawh u, ‘Smart City’ ngata cheng tur hian a chhunga chengte hi ‘smart’ zel teh ang u.