Written by
- CT Lalrinawma

HARSATNA LEH BUAINA-TEN BUHTLEI ANGIN "MIZO" TE MIN THLEI ṬHA MEK! (Zofate zingah "Tuisik aiin Thisen a chhah zawk" tih a lan fiahtir a. Buhtak leh buhkem leh buhsi a thliar hrang mek a ni)

India ram mihring tluklehdingawn 1.3 zinga Sapṭawng ni tin chanchinbu lian ber 2-na, ni tin mihring nuai 22.58 chuang (as on Dec, 2012) te chhiar thin "The Hindu" chuan Jan. 9, 2023 khan, "*Civil society groups in Aizawl protest outside Governor's house demanding Kuki-Chin refugees' entry to India*" tih thupui hmangin tun hnaia CYMA hmalaknaa Mizo mipuite'n an chipuite thlavang na taka an hauh dan a rawn ziak kalh mai a. Thu lungchhiatthlak tak ni mah se, Mizo mipuite hmalakna leh thiltih chu a ropuiin, a va pawimawh teh lul em!

The Hindu chanchinbu ziak danin, Nov. 2022 atangin Kuki-Chin refugees 500 chuangten sahimna zawngin Mizoram an rawn tlan lut tawh a, tun hnaiah mi 272 te rawn tlan luh leh tum chu India sipai Border Security Force ten harsatna an lo siam nia sawiin, Chin-Kuki refugees te hi Parva-III, Lawngtlai District-ah dah an ni, a ti.

British sorkarin India ram a awp (colonized) lai khan Mizo/Zofate chu "Ṭhendarh la, awp bet rawh" (Divide and Rule) tih policy hmangin, tuna Independence ram ni ta India, Myanmar (Burma) leh Bangladesh (East Pakistan) ah min ṭhendarh vek a, chenna ram leh hmun a lo danglam tak si-ah chuan Mizote zingah pawh unau hmel haite thlen phahin, han inhmuh sakhi deuh ṭumte a awm phah ṭhin a, mahse, hnam dang leh sakhaw dang karah harsatna leh buaina han tawh meuh chuan " Tuisik aiin thisen a chhah zawk" tih a lo lang lo thei ta lo va. A tawpah Zofate "Jerusalem khawpui" Aizawl chu rawn bêl turin, Mizoram chhungah ngei sahimna leh muanna zawngin an lo tlankhawm leh ṭhin a ni. Chu'ng kan unau Bangaladesh leh Myanmar-a mite chu enhranna nei lovin, i lo kuangkuah zel ang.

Mizorama an awm leh cham chhungin, "Zonun ze mawi" leh hnam thuthlung (Mizo nationalism) te lo zirtirin, theihtawp chhuahin lo kaihruai ṭha ila, nakina Mizote Independence huna fatu tur leh hmanraw pawimawh tak an la ni thei dawn a ni.

Juda hote pawh Africa, Asia leh Europe ram hrang hrang aṭangin Israel ramah an hawkhawm mek zel a, tu mah an initsik lo. Theihtawpin an ram leh hnam tana ṭangkai tumin an thawkho va. Ram leh Hnam thilah chuan an ṭangrual ṭhain, an hmelmate do kawngah chuan Tho thil leh Arpui mei tan leh Kawikawm thin ang thrapin an awm ṭhin a ni. Keini Zofate pawhin ṭanrual i zir zel ang u.

Hetianga hun harsatna leh buaina kara thlabar mangang taka cheng, kan thisen zawmpui leh kan unauten Mizoram an rawn luh theih lohna tura hmalatute an lo awm palh a nih vaih chuan, Mizo hnamin a hriatthiam loh leh a ngaihdam theih loh hun an tawn palh a hlauhawm hle. Sorkar hmelma nih chu a hlauhawm loh, sorkarna a lo inthlak a, vawiina hmelma anga inen kha, a tukah ṭhian ṭha angin an inen leh thei mai ṭhin. Hnam hmelma nih erawh chu, hnam awm chhung leh hnamin a ngaihdam loh chuan tu m'a ngaihdam theih a ni ngai lo a ni.

The Hindu chanchinbu, New Delhi edition darh zau taka Mizo mipui (civil society groups) ten, an chi leh kuangte thlavang huaisen taka hauhva India President aiawhtu Governor chenna in kawta an pungkhawm chiam chu chhinchhiah tlak leh Mizo History-a hriatreng tawh tur a ni ang.

The Hindu chanchinbu hi kum 1878 Sept. 20 khan kar tin chhuak tura tihchhuah ṭan niin, The Hindu Group, Madras-ah (tunah Chennai) siam a ni a, kum 11 hnuah kum 1889 khan ni tin chanchinbu ni tura buatsaihin, Editor hmasa ber chu G. Subramin Iyer a ni. The Hindu chanchinbu hi a thu a puitlingin, chhiar a nuam a, UPSC Exam bei turte pawhin an chhiar nasat ber zinga mi a ni ṭhin, tih a ni ṭhin. Tunah States 11 aṭangin hmun 21 aṭangin tihchhuah a ni. New Delhi aṭanga chhuak ngeiin "Kuki-Chin refugees" chungchang a ziak chu, New Delhi chu khawvel ram hrang hrang palaite leh Embassy awmna, Indian politicans hote awmna a nih vangin a ṭha hle a ni.

KURDS-HO ANGIN ZOFATE

KAN VANDUAI RIH HLE

Hman laiin British-ho leh khawvelin "Chin-Kuki-Lusei" tiin, keini Zofate chu min koh mai ṭhin a, chu chu kan nihna ni mai pawhin kan pawm niin a lang. Hun leh kumte a lo inher danglam zel a, khawvel sorkar inrelbawlna pawh a lo danglam ta hle. Ram leh hnam hming koh dan pawh nasa takin thlak danglam a ni. US-a Negro tih ṭhin chu "Black American" tia koh an lo ni a, Siamese tia koh leh hriat ṭhin chu "Thai" tia kohvin, Chin-Kuki-Lusei tih ṭhinte pawh "Mizo" tia koh leh hriat kan lo ni ta. Mizoram chhunga cheng hnam ṭhenkhatte pawh koh dan thlak danglamin, Lakher=Mara, Pawi=Lai, Takam=Chakma, Tuikuk=Reang=Bru tia hriat niin, Lusei tia sawi tam berte leh Kuki-Chin tihte pawh chu "MIZO" tia koh a lo ni ta a ni. Khawvel hunbi inher danglam zel hian, hming thar leh nihna tharte pawh a rawn chher chhuakin a keng tel ṭhin. Tun hmaa Bombay chu Mumbai, Madras chu Chennai, Calcutta chu Kolkata, Orissa chu Odisha, Bangalore chu Bangaluru, Aijal chu Aizawl, Lungleh chu Lunglei, Demagiri chu Tlabung, Saiha chu Siaha, etc tiin, khawvel khawpui hmingte pawh an thlak nual a, Krung Thep (City of Angel) chu Bangkok, Rangoon chu Yangon, Saigon chu Ho Chi Minh, tihte a lo ni zo ta. Hunbi inher danglam zel hian, thil hmingte a va thlak (change) nasa thei tak em!

Kum zabi 18-19 hun laia sawi dan leh hming tam takte chu kum zabi 21-ah chuan an hmang ta lo. Mizo tih anga khawvelin a hriat leh koh tawh laiin, "Lusei-ho" tih te, "Lakher-ho" tih te, chutiang zelin Takam/Tuikuk tihte leh Siamese tihte chu miten an hre ta meuh lo niin a lang. Thailand-ah han zin ila, a rama chengte chu "Siamese em ni i nih?" tiin zawt ta ila, hre lo fe fe an tam tawh mai thei asin.

Tun dinhmunah Zohnahthlak, Zo-chhulchhuakte chu India, Myanmar leh Bangladesh ramah chengin, chenna hmun leh ram inrelbawlna thuhmun ta lo nafam chu khawsak phung leh ṭawng hman dan pawh a danglam lo thei lo va. Mahse, culture leh sakhaw thuhmun zuitute vek kan ni. India-Hinduism, Myanmar-Buddhism, Bangladesh-Muslim/Islam zuitute karah chengin, Kristian kan ni. Kan chhehvela awm hnam tam zawkte chim ral tham ang lekin awm mah ila, Zohnahthlak dikte hi sakhaw dang zuia vuantu kan awm meuh lo niin a lang. Hei hi chunglam hian tum mumal tak a nei ngei niin a lang. Ṭawng danglam ai mahin, sakhaw zui thuhmun lohvin min ṭhen hrang duh daih zawk. Engtik niah emaw chuan hnam hrui khat vuanin, tuna ram 3-a thenhrana awm mek Zofate hi kan la insuihkhawm ngei ang le.

Tunlai khawvela hnam tam tak si, mihring maktaduai 20-35 vel, mahse, mahnia ram rorelna (state-nation) nei si lo chu "KURDS" hnamte an ni. Kurds hnamte hi Iraq, Syria leh Turkey ramah ṭhendarh leh awpbehin an awm a, an khawngaihthlak hle. Chung "Kurd" hnam ang maiin Zofate chu ram 3-ah awmin, Independent ram ni lovin, awpbeh leh ṭhen darhin kan cheng mek a ni.

Kurd hnam hi hmakhawsang Mesopotamia phaizawl, tuna kan sawi tak ram 3-ah te khian an lo cheng tawh ṭhin a ni. An ṭawng chu Persian leh Pashto ṭawng hmangin, kum AD 7 velah Sunni Muslim an zui ṭan a, Sufism sakhuate pawh zuitu awmin, chumi peng (sect) te pawh an awm. Lalram (dynasty) angin Hasanwanhid dynasty, Annazid dynasty leh Ayyubid dynasty angte'n an lo awm tawh nain, "ram khat, hnam khat" tiin independent ram angin an la awm ngai lo a ni.

Kurd hnamte hi keini Mizote angin hnam bil chi hrang hrang (tribes) ah an inṭhen a, Indopui -I hun lai, kum 1914-1918 vel kha chuan awmhmun sawn chi (nomadic lifestyle) angin an khawsa niin an sawi.

Tun hnuah "Kurdhistan" (Land of the Kurds) tih chu an beisei ve a, nimahse Iraq, Syria leh Turkey ramte chuan an remti lo va, nasa takin nuai chimih tumin indona an nei fo zawk a ni. Turkey rama cheng mihring 20% chu Kurds hnam an ni a, Turkish hote chuan Kurd hnamte chu "Mountain Turks" tiin an ko ṭhin. Iraq ramah maktaduai 6-8 vel chengin, Iran ramah maktaduai 8-12 vel awmin an sawi bawk.

Turkey ramah chuan kum 1978-ah Abdullah Ocalan chuan mahni hnam bila rorelna duhin, Kurdish Workers' Party (PKK) tih a din a, Marxism communist thurin zulzuiin a kaihruai a, silai chelekin Turkey sorkar nen an inbei fova. Kum 1980-'90 inkarah phei chuan PKK hi an chak chho hle. Kum 2004 chhovah EU-a Turkey tel a duh vangin, remna siampui turin EU chuan Turkey a phut a ni.

Kurd hnamte chu Indopui 2-na hun (1939-45) laiin Soviet Union chuan, mahni rorelna pek duhin an chen tamna khawpui Mahabad chu "Republic of Mohabad" tiin, Iran-Iraq ramriah a dahsak a, mahse, 1946-ah Soviet Union ten an chhuah veleh beih tawkin, "Republic of Mohabad" chu a tlawm zui a ni. Ottoman Empire tuk tlawm tirhin, Kurds hnamten mahnia rorelna (independence) an lo nei nghet hman lo chu vawiin thlengin an tan a pawi thui ta vawng vawng a ni e.

Iraq ramah kum 1931-32 inkarah Mustafa al-Bazai kaihhruaiin, Kurds hnamte chu an intelkhawm ṭha viau a, mahse, 1944-45 inkarah indona nasa tak vangin Kurds hote hi Iran leh Turkey an tlanchhe nasa tih a ni.

Iraq-ah President Saddam Hussein hun laiin chemical weapons (mustard gas, nerve agent) hmangin Kurds mipuite chu beih niin, civilians 5000 an thi a. Kirkuk region chu an tamna a ni. Kum 2015-2017 inkara US-in ISIS Muslim firfiakho a beih khan Kurds raldo mite hmangin an tuk tlawm a, President Donald Trump hun laiin Syria-Iraq a chengten Independent an beisei hle a, mahse, a thawhpui ramte mitmei vengin a siamsak thei bik mai si lo. Syria ram Alleppo hmunte chu Kurds tamna a ni bawk.

Zofate leh Kurds hnamte hi inanna lai riau kan nei. Ram 3-ah chengin, mahni hnam leh sakhaw ze mil famkima rorelna kan la nei ve rih lo va, mahni rak raka rakin, duhthusam ramah kan la cheng dun rih a ni.

- CT Lalrinawma