Written by
- Rev Dr LH Rawsea
Professor, New Testament, ATC, Aizawl

‘Piang Thar’ Ni Lovin ‘Pathian Hrin'

1. He lehkhabu (PDF version) ka keu ruala ka rilrua lo lang hmasa chu, Pathian thu zirtirtu pakhat Nils Bohr-a a ni. Ani chuan a zirlaite hnenah, “Thu ka hrilh ṭhin che u hi thu nghet ni lovin, zawhna angah i ngai ṭhin tur a ni,” (Every sentence that I utter should be regarded by you not as an assertion but as a question) a ti ṭhin a. Upa Lalthara ‘Piang Thar’ Ni Lovin ‘Pathian Hrin’ tih bu pawh hi, kei a lo chhiar lâwktu rilruah chuan, thu chiangsa ni lovin, zawhna angin ka ngai phawt a. A ziaktu hian: Piang thar ni lovin, Pathian hrin a ni zawk em? tih a zawt angin ka ngai (assume) a. Chu zawhna pawimawh tak chu engtin nge chhan a tum? A sawi mawi loh tur zawk, mipuiin an la ngaihzawn ni tak si, pian tharna aiin, a sawi mawi a tum, theology dik zawk leh hlu zawk nia a ngaih, ‘Pathian hrin’ thu chu engtin nge mipui min zawrh ang? Zawhna angin kei chuan ka lo chhiar phawt a, chuti zawng chuan ka beng ka dawh a, a va ngaihnawm em ve aw!

2. Zawhna mal khalh neiha thil chhui hi hi zirna in sanga mi thiamte thuziak danphung a ni ngei reng a. Master leh PhD chinah te ngat kan chuan thu hi an pet láwr dem dum lo va, zawhna pakhat an zawt ṭhin. Pu Thara pawh hi mi thiam a nih angin he zia hi a nei tih chu, Eng Vangin Nge Bawnghnute Ka In Loh? (2019) tih hmang khan a lantir tawh. Hetianga zawhna mal zawtte chuan, source/data thar hmangin emaw, theory tharin emaw, assumption tharin emaw chhan an tum a; chhanna thar pawh an hmuchhuak ngei bawk ṭhin. Pu Thara pawh hian, Piang thar nge Pathian hrin tih zawhna chu, ngaihruatna thar (fresh theoretical assumption, i.e. Grik tawnga ‘gennao anothen’ hi ‘chung lam hrin’ tihna zawk a ni e,) tih hmanga chhan tumin rim takin a bei a, he lehkhabu hi a lo piang ta a ni.

3. Hun eng emaw chen aṭang khan pian thar thuah hian hetiang zawhna hraw leh hrawl tak hi, Mizo Kristiante rilruah a riak deuh reng tawh niin a lang; amaherawhchu mimirin zawh chhuah nachang kan hriat bawk si loh a ni a; Pu Thara hian a rawn si ta chat mai a. He zawhna chhan a nih tawh dan leh miin an lo keuh thluk tawh dan hre kiau siin, chungahte chuan lungsi si lovin, amah ngeiin chhanna thar hmuh tumin a zira zirin he lehkhabu hi a ziak a ni ber a. Pu Lalthara zawhna thar leh chhanna thar hian Mizo Kristiante hi kawng tharah, he kum tharah hian min hruai thei ang em?

A den a na ang em?

4. Kum 2023-a tlang hriat tura lehkhabu chhuah hmasak ber hi lehkhabu lian leh chhah a ni hran lo va; Thuhmahruai nen vek pawh phek 185 a ni deuh lek a. A bu chhah zawnga lo teh rilru deuhho chuan, “A den a va na awm lo ve?” in lo ti lawk deuh thei; mahse, a tira kan sawi bawk, he lehkhabuin chhân a tum zawhna hi suan tlang tei mum khin nalh ang a nih avangin a thlen chin chin chu a pawp hak hak ngeiin a rinawm. A bu a lian lo na a, funkhawm erawh a ngah hle thung; hei hi a bung tam lamah hian a hriat - bung 40 lawih a ni e. Thu hlawm chi hrang hrang sawmli hmangin zawhna pakhat – ‘Pathian hrin’ nge ‘Pian thar’ tih chu chhan a tum a, a chhang a, a chhanna chu min zawrh ta bawk a ni e.

A thu bul Ṭhut

5. Thuhmahruai aṭangin a zawhnaah hian a bur nghal chat a. Pu Thara thu bul ṭhut chu Mizo Kristiannaa paradox a ni. Mizo Kristiannaah thu inkawkalh, inmil lo, inṭhen phawk, inkalh tlat si a hmu a. Thlirna pakhat aṭanga chuan Mizo Kristianna hi duhawm em em, khawvel pumah pawh a ṭha bera inphochhuak a ni a. Thlirna tlang dang aṭang thung chuan Kristianna sawngnawi tak, puitlin kawng zawh ṭha hlei thei lo a ni thung. Hei hi eng vang nge? Piantharna theology kan buaipui vang em ni ang, tih chu a lehkhabu thuhmahruaiah, a bu thu bul ṭhut atan a thailang a ni.

Pianthar vis-as-vis Pathian hrin

6. A lehkhabu bung hmasa pathum (Bung 1,2,3)-ahte hian pian tharna chungchang a luhchilh a. Pian thar thu lo sel tawh ṭhin (pian thar-critic) pahnih, H. Laldintluanga leh Lalhmingchhuanga Jongte te thu leh hla lam chhhuakin, Mizo Kristianten pian tharna kan hriat danah fuh lo awma a hriat thu nemngheh nan a hmang a. He thu hi amah Isua ber pawh khan thupui berah a neih em em loh, mimal pakhat Nikodema hnena a lo sawi ve zauh hi kan buaipui mah mah niin a hria a.

7. Pu Thara hian Paul Recoeur-a thu leh hla hermeneutics of suspicion te hi a luhchilh tawh em ka hre lo na a, Bible-a ‘gennao anothen’ tih (Jn 3:3,7) thuah hian a hmin zân lo tih a lang a. Pathian fa/Pathian mi kan nihna thu thuk pumpui hi, ‘piang thar’ tih bawma thlunkhawm vek kan tum leh, he thu hmanga Pathian mi nih kan tumna hi thlir nawn ṭhain a hria :

a. Bible bu pum aṭanga a han thlir phei chuan, “pian thar” tih hi thupui lian lo leh langsar lem lo tak, lo bei ve ve ve ang ngawt hian a hmu niin a ngaih theih. Chu thu lo sawitu Johana ṭawngkam hman ngei ‘gennao anothen’ tihte chu a han thlir vang vang a, English leh Mizo hian kan lo letling fuh zan lovin, born again/piang thar/piang nawn tih hi ngaihtuah nawn a ngai a ti a ni. “Piang” tih aiin “hrin” tih hi a duhthlan zawk a, a duh hle a ni tih chu bung hmasa kan han keu aṭang hian a lo lang uar dawn a ni. Pu Thara ṭanfung hi transitive verb leh intransitive verb danglamna hre ik tan chuan hriat thiampui a har lo ve.

8. Hetianga ṭanhmun a rem zawh hian bung 4-na lamah chuan “chung lam hrin” tihna ni ngei tura a ngaih Grik ṭawng kauchheh “gennano anothen” tih chu ‘piang thar’ tia kan lehlin mai hian Johana bung 3 thuchah laimu a kuai her pha niin a ngai a. A sawi dan tak la chhuak ila:

‘A nihna takah chuan, ‘ka piang’ tih ai chuan, ‘min hring’/ ‘hrin ka ni’ tih hi ṭawngkam kalhmang dik zâwk leh, thil nih hmang phawk chhuak chiang zâwk chu a ni ngei a. Pathian fa kan nih dân (process) sawi nân phei chuan ‘Thlarauva piang’ tih ai chuan ‘Thlarauva hrin’ tih te, ‘chung lam aṭanga hrin’ tih te, ‘Pathian hrin’ tih te hi an fuhin, thil nih dan an sawi fiah ṭha zâwkin a lang. ‘Piang thar’ tih ṭawngkam hi a fuh lohna chhan chu, mahni thil tih sawina anga a rik tlat bakah, vawi khat tak ngial pawh (mahnia) piang thei lo khân, ‘pian nawn’ emaw, ‘pian thar’ emaw kan tum tlat chuan (atir lama Nikodema a buai ang chiah khân) kan buai phah dâwn rêng hi a lo ni a! ‘(p. 26)

A kaihhnawih

9. Hetianga ngaih dan fel tak neia a insawh ngheh hnuah, bung 5-na lamah chuan “Tun hnai deuha Bible lehlin ṭhenkhatah Johana bung 3-na thu ken leh awmzia tihdanglam tumna a awm ta em ni?” tiin Bible version hrang hrangte thuchah ken inpersan theihzia a sawi a. Bung 6-na-ah hian ‘piang thar’ ti lova, ‘Pathian hrin’ tia Johana Bung 3 chhiarna eng aṭanga tunlai kohhran thurin enfiahna a ni ber a.

10. Bung 7-na hi “Nausen leh naupangte hi ‘Pathian hrin’ leh ‘chhandamna changtu’ an ni thei em?” tih thu pawimawh a khelna bung a ni. Hetah hian mawi leh nalh takin piang thar ni lovin, Pathian hrin tih a thlanawm zawkzia ‘infant baptism’ hmangin a sawi fiah a. Heti hian a sawi a:

“Tichuan, tunlaia pian tharna kan kalpui dân leh, mi ṭhenkhatin ‘piang thar lo chu chhandam an ni lo vang’ ti zâwnga an sawi ṭhin hi chu, Presbyterian Kohhran Thurin leh nausên Baptisma kan kalpui dân nên hian an inmil miah lo va; Presbyterian Kohhrante hi chuan ‘pian thar’ thu hi kan sawi ri, kan sawi ri ve tur pawh niin a lang lo” (p. 40).

Kohhran pawl dangin min lo hre thiam se, heta thil hlu tak kan hmuh chu Presbyterian thurin hmuhchhuah tharna (re-discovery of the Presbyterian belief) kan ti thei ang.

11. Bung 8-naah chuan Thuthlung Hlui lamah min letpui a, chutah pawh piang thar ni lovin Pathian hrin nihna bawk chu fiah takin a hmu leh a. Bung 9-naah Thuthlung Hlui leh Thar chu Pathian hrin hmangin a hmer kawp leh a. Mak tak maiin bung 9-naah Kristian chhungkuaah min pakaipui a; mahse Pathian hrin thuchah tho min hlui a. “…kum 100 lamtluang zawh zo Mizo Kristian chhûngkuaa pianga sei liante hi chu ‘Pathian chhûngkua leh Pathian fate’ kan ni a; hei hi kan thawhchhuah ni lovin, Kristian chhûngkuaa lo piangtena ‘kan pianpui nihna’ a ni, kan ti ve thei ang” (p. 48).

12. Pathian hrin theology aṭang hian Reformed Kohhran thurin lungphum, ruatlawk thu min thlirpui leh a. He thuahte hlei hlei hian mahnia piang chawp ni lo, hrin kan nihna a hmu fiah a, a duh pawh a duh thawhin, ‘ruatlawk’ tih aia ‘ruahman lawkna’ tih tur ni te hian a hria a ni. A hma lama a thailan zeuh Kristian chhungkaw chungchang kha bung 12-naah chuan luhchilh nawnin, “Pathian chhûngkua (God’s family) kan nihna hi Pathian hrin (gennao anothen) kan nihna aṭanga kan neih a ni a,” (p. 59) a ti hmiah ta mai a! Hnial a hupurhawm deuh tial tial a ni.

Hetiang zel hian bung 13 aṭang chuan ringtu chanvo ropui tak tak – roluahtu nihna te, chi chhe thei lo laka piang tih te, tuiah leh thlarauva piang tih te, Pathian fate kan bo theih leh theih loh thu te, Fapa tlan bo chanchin te, a tlan bo lo zawk chanchinte chu min chhiar chhohpui zel a; amah a tui si a, kan chhiar zel mai dawn a ni.

A goal dawn e…

13. Pu Thara thuziak hi hnial hrat thiltih ni lovin, Mizo Kristiante Kristiannaa kan hmaih zawnna a ni a, ṭhahnemngaihna thiltih a ni. A duh ber chu kan nihnaah hian chiang ila tih a ni a, chung chu bung 20-na aṭangin a rawn lang fiah ṭan a. Ringtu nghet leh ṭha, ding nghet tlat nihna pawh chu mahni inpian chawptirna lamah ni lovin, Pathian hrin nihna lam a nih zawk thu bawk a uar a. Hetia a tih vang hian ṭhuthluang nun sawi mawi erawh a ni der si lo. Kristian chhungkaw ṭha din nan a thuthlung hi min chhawp a ni.

14. Piantharna theology-in a ken tel – camping leh crusade lam hi a sawi ngei dawn tih chu kan ring lawk a ngei ang. Bung 21-ah a rawn thur nalh ta ngei a. Ani chuan piang thar chawp tura innawr turin min duh lo va, hetiang atan hi chuan camping leh crusade huaihawt turah a ngai lo. Naga rama cheng tam tih takah Naga unaute tih dan entawn tlak a rawn zep zeuh a. Engtin nge an lo tih ve ṭhin tih erawh chu phek 93-ah in lo chhiar dawn nia. Khasi-ho kal dan a sawi erawh hi chu, Mizote zingah hian kei chuan sawi ka hriat hmasakna a nih avangin kan sawi chhawng teh ang: “Khasi-ho hi kan Presbyterian nihpui leh, Kohhran lama kan ûte an ni a. Anni hi chuan ‘pian tharna’ hi Presbyterian Kohhran Thurina awm lo a nih ang ngei hian an buaipui ve lêm lo niin a lang bawk” (p. 93).

Thlirpui zel ila

15. Pathian thu zirnaah chuan “perspectival reading” kan ti a, thlirna bik hmanga thil chhiar a ni. Pu Thara pawh hian chutiang chuan Bible hi a chhiar thiam hle a. A ‘gennao- anothen-tarmit’ fiah tak hmangin Pentikos chanchin (Tirh 2) te kha a chhiar a, pian thar ni lovin Pathian hrin nihna chanvo a hmu a. Petera vanram chabi kawlte pawh a ngaihnawm thar hle a ni. A mit a fiah em avang hian Kohhran Upa nazawngin an sawi lem loh hlimna boruakte hi a chena chen tur a ni lo, min ti phiar phiar a ni. Bung 25 i chhiar thlen hunah phei chuan, “Biak ina kan zai dan hi a va danglam ta em! Khuang hniha zai leh lam hi a Mizovin leh, a thlarau bîk riauvin kan hre ta em ni le?” tiin a zawt dawn che a, inring rana i chhiar a ngai ang. He bung kher hi chu a zira zirho tham niin a lang.

16. Pu Thara hian pian thar thu hi a tawngpawng sawisel a ni lo va, a chinchhuakin a hre chiang tawk a ni tih chu bung 26-ah kan hmu a. Pian tharna thu movement chi khatin a ken a nih a hria a. He ‘American evangelical individualistic movement’ thu ken pian tharna thu hi Bible zirtirna êng aṭangin a chhui fiah a ni. Chumi hriatpuite tan chuan bung 26-a a thusawi hi a fiah a, a sawi tum a lang chiang a ni. Bung 27-ah hian pian thar hi mi hlate tana Chanchin Ṭha emaw kan tih laiin, judgmental talhfiakah a chan tak thu min ngaihtuah thlentir a. “He mi hi chu a piang thar ṭha a nia aw!” kan tih vang vang chang leh, “Ani hi zawng a piang thar chiah lo,” kan tih hian inṭhenna dar kan vua a lo ni deuh der a ni. Keini Pathian thu zirna huanga awmte hi “a piang thar lo a ni ang” tih hrualhruia vuak tuar nasate kan ni ve a, he thu hi chu ka man ve thiam chi tak a ni.

Ui tak chungin mangṬha tih a ngai

17. Bung 28 aṭangin pianthar theology a iaina lai deuhte chhui chhovin, sual thuah te, Pathian leh mihring inlaichinna tur chungchangah te, chhandamna thuahte hian ni deuh bika hriain bung khat den denin a lepse a ni. Pian tharna thu sawi ṭhinten inen let nan an hmang dawn nge, a ziaktu an vawm let dawn?

Hetiang hian ‘pianthar’ tih hi Bible-a theme lang zing ber pawh ni lova a hriat, a awmna chhunah pawh a Grik ṭawng inziak anga kan lehlin loh, eng emaw chen kan tuipui hle hnu pawha a maximum limit kan thlenpui tawh hi he lehkhabu hi chuan hluihlawn tawh mai a duh a ni. Bung 31-naah chuan, "'Piang thar' tih ṭawngkam hi kalsan i tum tawh ang u hmiang” tiin min sawm ta tawp mai a ni. Engtin nge ni dawn le? Kan kalsan phal dawn em? Kalsan ta ila, engin nge kan hnawh khah ang? Engtia kalsan chi nge? Heng chhannate hi bung 31 hnu lamah chhiar tur a awm a. A ziaktu hi chuan Bible lehlin enṭhat te, Thurin ṭawngkam her rem hrette a duh hial a, puitu nei tak ang maw?

18. ‘Piantharna Theology’ leh ‘Puitling Baptisma’ hian inthlunzawmna an neiin, heng thil pahnih chawi sangtute hi chuan baptisma chan hi chhandam nih nana thil ṭulah an ngai bawk niin a lang a. Hei vang hian Baptisma chungchang hi bung 36-39-ahte a luhchilh ṭha hle bawk a, he lamah pawh hian kan hausak phah bawk dawn a ni.

Preview to Review

19. Pu Thara hian thil a ngaihtuah kim hle. Pianthar theology hi a haw hrim hrim lam aiin hei aia uar tur dang kan zawn hi a hun ta nia hriatna a nei lian hle a. Chumi thlak nan chuan “Pathian hrin” tih hi ṭha dawn hlein a hria a. He thu hmang hian Johana bung 3 te, Kristiante thurin dang te, kan ni tin nunte min bih kualpui a ni ber.

Ani ang lay-theologian, Pathian thu ngaihsakte aṭanga hetiang thu pawimawh tak chhiar tur kan dawng hi theological reader-te tan lawmna a tling a. Zawhna pawimawh (relevant question) zawta, mipui pawm nahawm taka a chhanna an chhawpchhuah bawk si avang hian vawiin kan lehkhabu hum hawn tur hi Rs 200 man atan chuan a man hlein ka hria. Pu Thara lehkhabu thar hian rah duhawm tak a chhuah ngei a beiseiawm.

SÊl zeuh ila

20. Piang nge kan nih hrin tih thubuai chinfel nana grammatical approach hman nachang a hria hi ziaktu fing a nihna tilangtu a ni a. Transitive leh intransitive hmangin a ching fel deuh titih der a ni. Chutih rual erawh chuan Greek NT han keu ila, Johana bung 3 kan chhiar chuan – gennao anothen tih hi sentence tluang (present indicative active) angin a lang lo va. Present Infinitve Passive in a lang phawt a, Perfect Participle Passive-in kan hmu leh a ni. Mipui hriata kan sawi dawn chuan active voice a ni lo ve, passive voice zawk a ni e, te pawh kan ti thei ang chu.

21. Ziah tel atan ka it a awm ve a. Johana theology pum pui aṭanga thlir ka chak deuh va. Gennao anothen hi “Chung lama piang” a nihnaah hian dualism a awm a; chu chu hnuai lam chhuak thung kha a ni (Jn 3:6). Flesh vs Spirit, light vs. darkness, etc kan hmu ang bawkin ‘chunglam hrin vs hnuai lam hrin’ a nihna lai hi han rih deuh hlawih hlawih a chakawm mang e. Tunlai phei chuan dualism hi “struggles for life” tiin kan thlir tawh a. Pathian hrin kan nihna hi min nektu boruak chak laka dam khawchhuak tura kan beih nan a pawimawh tih hi ka complement-na a ni nghal bawk e.

A tawp nan tak tak

22. Pianthar theology hi kan lo vuan rei ta viau a, tuna Mizo Kristiante hi chuan kan ṭhan lenpui a ni deuh tlangpui ang a; chuvang chuan kawng thar zawnna lama kan thlarau mit tikeutu a nih ngei a rinawm. He lehkabu hi kum 1960s, 1970s, a, 1980s vela ziah chu ni se, tawngtu a hmaih lo hle ang a, ṭhenkhat tan phei chuan The Satanic Verses (1988) ang hiala ngaih theih pawh a ni mahna le. Mahse, tunah erawh chuan kum zabi 21-naah pawh a sawm bi thumna kan rap tawh a; ṭhangtharin beng tharin thil an ngaihtuah tawh a ni. Zirna khawvelah pawh “paradigm shift” a ri fo va. A ziaktuin fing leh fim takin a ziak bawk a, a chhiartute an smart phawt chuan Shillong theology aṭangin Kohima theology lamah kan insuan ang a, hrin-thlifim dawngin P.R. Hill velah kan hawi thaw heuh heuh mai dawn a ni. Kan lawm e.


- Rev Dr LH Rawsea, Professor, New Testament, ATC, Aizawl